The Apartment blijft briljant

The Apartment van Billy Wilder is zon film die wel elk jaar overnieuw in de bioscopen mag worden heruitgebracht. Soms kun je erom huilen, soms moet je erom lachen. Er zijn jaren dat je er helemaal niets aanvindt en momenten waarop je hem kunt bekijken alsof je hem weer helemaal voor het eerst in zijn briljante eenvoud mag ontdekken. Dat is sowieso de kracht van de films van Wilder (1906-2002): ze dateren uit de middeleeuwen van de filmjaartelling, maar blijven verrassen om hun scherpzinnigheid en actualiteit. Het in zwart-wit widescreen gedraaide The Apartment (1960) wordt een van de sleutelfilms genoemd uit het werk van de in Wenen geboren en dankzij Hitler en zijn gulzige interesse in de populaire cultuur van zijn tijd (film en jazz) via de filmindustrieën van Berlijn en Parijs in Hollywood gearriveerde regisseur. De film won vijf Oscars (uit tien nominaties). Alles zit erin: overpeinzingen over de menselijke natuur en de seksuele moraal, sociale satire en ware liefde.

Wilders stem is die van een idealist, die net zozeer het kapitalisme en opkomend consumentisme kritiseerde van het land waar hij een haven vond, als de totalitaire tendensen in het Europa dat hij achterliet. Zijn held is de gewone man, de tobber, een schlemiel bijna zoals Jack Lemmon hem als C.C. `Bud' Baxter in The Apartment neerzet. Een vrijgezelle loonslaaf bij een New Yorkse verzekeringsmaatschappij die zijn bescheiden tweekamerwoning uitbaat als liefdesnestje voor zijn overspelige superieuren. Dat gaat fout. Natuurlijk. De bedriegers worden bedrogen en degenen die het bedrog faciliteren ook. Maar ook het bedrog kent zijn moraal en daarom krijgt Baxter toch nog zijn beloning: het liftmeisje Shirley MacLaine.

Sommigen noemden Wilder een cynicus. Maar voor zover romantiek zonder donkere randjes kan bestaan, was hij eerder een realist. Zijn kijk op de liefde is in The Apartment bijvoorbeeld ontnuchterend en romantisch tegelijkertijd. Niet alleen thematisch kun je The Apartment blijven herontdekken, ook stilistisch.

De onwerkelijk lange gang van de trap naar de voordeur van Baxters appartement, de eindeloze bar waar hij op Kerstavond troost zoekt en niet te vergeten de uitgestrekte kantoortuin die Wilder perspectivisch bedrieglijk liet nabouwen zodat hij nog ruimer leek, ze zuigen de toeschouwer mee in eenzaamheid en misplaatste rechtlijnigheid. Is het toeval dat een van de weinige architectonische krommingen in de film zich in het plafond van het appartement, de plaats delict uit de titel, bevindt? Daar waakt de hemel.

The Apartment. Regie: Billy Wilder. Met: Jack Lemmon, Shirley MacLaine, Fred MacMurray. In: Filmmuseum Cinerama, Amsterdam; Haags Filmhuis.

Vrijdag in het Cultureel Supplement: Arnon Grunberg over The Apartment