Maagdenburg roept weer: Wij zijn het volk

Het oosten van de bondsrepubliek loopt steeds massaler te hoop tegen de gevolgen van de sociale hervormingen van bondskanselier Schröder.

De werklozen in Maagdenburg hebben een nieuwe held. Hij is 42, heeft blauwe ogen, een onderkin, een blos en ongekamd haar. Hij is gedeeltelijk arbeidsongeschikt en hij hinkt. Tijdens zijn belangrijkste publieke optredens draagt hij een lichtgroen hemd met korte mouwen, een vormloze auberginekleurige broek en zware zwarte schoenen. Spreken in het openbaar is niet zijn sterkste punt en met een megafoon kan hij niet goed overweg.

Eind juli plakte Andreas Erholdt in de hoofdstad van Saksen-Anhalt (werkloosheid: 19 procent) 200 A4'tjes op lantaarnpalen. Hij riep op tot demonstraties tegen de nieuwe werkloosheidswet die op 1 januari van kracht wordt en die de kern vormt van de hervorming van de Duitse verzorgingsstaat. Het vonkje van Erholdt veroorzaakte een bescheiden veenbrand. Gisteravond demonstreerden, verdeeld over meerdere steden, ongeveer 40.000 mensen tegen de nieuwe regels voor werklozen.

De werkloosheidswet, Hartz IV genoemd, is met afstand het pijnlijkste onderdeel van sociale hervormingen van de regering-Schröder. De wet, vernoemd naar medebedenker Peter Hartz, lid van de raad van bestuur van Volkswagen, verlaagt duur en lengte van uitkeringen en stelt hogere eisen aan werkzoekenden. Werk weigeren is er straks – in principe – niet meer bij.

De wet ligt vooral slecht in de deelstaten in het oosten. Hier is de werkloosheid al jaren stabiel hoog. Hier zullen de meeste mensen kampen met lagere uitkeringen. Hier is het ook moeilijk verkoopbaar om hogere eisen te stellen aan werkzoekenden: er is hier eenvoudigweg geen werk. Niet voor niets hebben talentvolle jongeren al lang de weg naar de economische centra in het westen gevonden.

Elke maandagavond wil Erholdt daarom zijn stem verheffen, totdat de nieuwe regels van tafel zijn. De demonstraties verwijzen naar de historische Montagsdemos die in 1989 het einde van de DDR inluidden. Erholdt was een van de vluchtelingen die indertijd via de West-Duitse ambassade in Boedapest naar het Westen reisde – het begin van het einde van het Oost-Duitse socialisme. Vooraanstaande oppositievoerders van destijds spreken er schande van dat de symbolen van het protest tegen de dictatuur nu worden gekaapt voor een dispuut over het behoud van uitkeringen. De werklozen in Maagdenburg zien dat probleem niet. Ze scanderen de beroemde slagzin van weleer in een eigentijdse variant. ,,Wij zijn het volk – niet de slaven van Hartz IV.''

Erholdt begon als Einzelgänger. ,,Toen ik de eerste keer naar het vertrekpunt ging wist ik zeker dat er twee mensen zouden zijn'', zei hij gisteravond in de schaduw van de Magdeburger Dom. ,,Mijn zus en ik.'' Die avond, nu twee weken geleden, kwamen er zeshonderd mensen. Vorige week waren het er al zesduizend. Gisteravond liepen naar schatting twaalfduizend demonstranten door het centrum van de stad. De nieuwe volksheld van Saksen-Anhalt onderstreept dat hij geen lid is van een politieke partij en niet veel op heeft met de vakbonden. De bonden komen vooral op voor de belangen van werkenden en de ,,sociale kilte'' konden ze niet verhinderen.

,,Dit is een demonstratie van het volk'', zegt hij. Het wordt een demonstratie met bescheiden infrastructuur. Er is één geluidswagen (geleend van vakbond IG Metall) en één draagbare megafoon. Na afloop roept Erholdt zijn volgelingen op om woensdagavond naar de McDonald's bij het centraal station van Maagdenburg te komen. ,,Zodat we het werk over meer schouders kunnen verdelen.''

Erholdt en de zijnen vormen de nieuwste kwelling voor SPD-kanselier Gerhard Schröder. Eerst liep zijn eigen partij tegen de hervormingen te hoop, toen raakte hij in de clinch met de vakbonden, vervolgens lieten en laten de kiezers zijn partij in de steek en nu loopt hij ook nog het risico dat werklozen hun frustraties in grootschalig georganiseerd verzet kanaliseren. ,,Dit is een beweging waar de heer Schröder respect voor moet hebben'', zegt Erholdt. ,,Hij zal vreemd opkijken als hij morgen [van vakantie] terugkomt uit Italië.'' Een vrouw roept: ,,Italië! Hij wel!''

Tot de zomerplagen van de kanselier behoort ook zijn vroegere strijdmakker Oskar Lafontaine. De voormalige minister en ex-voorzitter van de SPD is een van de luidruchtigste critici van Gerhard Schröder en diens hervormingskoers. Lafontaine hekelt Schröder onophoudelijk in columns en in vraaggesprekken. Dit weekeinde ging hij in weekblad Der Spiegel over tot een frontale aanval. Lafontaine eiste het einde van de hervormingen en het vertrek van Schröder en koketteerde met de optie zelf leiding te geven aan een links alternatief voor de SPD. Een aantal vooraanstaande leden van de partij heeft inmiddels het royement van de ,,ijdele querulant'' geëist. Tot nu toe werd Lafontaine niet echt gevaarlijk voor Schröder, maar een aangename partijgenoot is het niet.

Erholdt is het intussen vooral om de werkloosheidswet te doen. Hij predikt geen revolutie en praat ook niet over een machtswisseling in Berlijn. Hij wil met ,,hen daarboven'' aan tafel om te worden verlost van een in zijn ogen onzalige wet. Veel demonstranten eisen daarentegen het vertrek van Schröder en minister van economie en werkgelegenheid, Wolfgang Clement.

Bärbel Takke bij voorbeeld ziet wel iets in een machtswisseling. ,,Veel erger kan het toch niet worden?'' Takke, van middelbare leeftijd, voorheen werkzaam bij Deutsche Bahn, het spoor, heeft nu een werkloosheidsuitkering en werkt een paar uur per week in Maagdenburg als verkoopster. Of de nieuwe wet haar direct zal raken weet ze niet. Ze weet wel dat de nieuwe regels onrechtvaardig zijn. ,,In het Oosten hebben we toch al zo weinig. Maar ook wij hebben jarenlang belastingen en premies betaald. En nu zou er niets meer voor terugkomen?''

Takke demonstreert voor de tweede keer en is vastbesloten zich elke maandag op de Domplatz te melden - totdat bondskanselier Gerhard Schröder door de knieën gaat.

Tegen het einde van demonstratie sjokt Andreas Erholdt door de warmte. Iets terzijde van de stoet. Een man met een Che Guevara shirt praat onophoudelijk op hem in. De geluidswagen en de megafoon worden inmiddels door anderen bemand. Het is Erholdts stoet die daar over de trambaan komt – en toch ook weer niet.