Verbeten gevecht om Duitse spelling

Zes jaar na invoering is de hervorming van de Duitse spelling opnieuw onderwerp van hevig debat. Terug naar de oude spelling, zeggen tegenstanders. Dan is de chaos compleet, menen voorstanders.

De al jaren smorende strijd over de correcte spelling van de Duitse taal is dit weekeinde opnieuw in alle hevigheid ontbrand. Verbeten vechten onderwijzers, journalisten, schrijvers, uitgevers, politici en taalkundigen over de merites van een spellingshervorming die als vereenvoudiging was bedoeld maar die, zeggen de tegenstanders, alleen maar tot verwarring heeft geleid.

Is het heute mittag, of heute Mittag? Wordt Megaphon inderdaad Megafon en Thunfisch Tunfisch? Mag de komma voor de woorden und en oder inderdaad vervallen? Wordt Kasten nu als Ka-sten afgebroken, of als Kas-ten? Is het sitzenbleiben (op school) of moet een leerling die niet kan spellen sitzen bleiben?

Vrijdag maakten de uitgevers Axel Springer (Bild) en Spiegel bekend dat ze zullen terugkeren tot de oude spelling, kort daarop gevolgd door de Süddeutsche Zeitung. De conservatieve Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) draaide de hervorming al in 2000 terug en oogstte daarmee destijds lof van een groot aantal Duitse schrijvers.

Andere uitgevers, zoals Burda (Focus en Bunte) en Duitstalige persbureaus, zoals DPA, hebben inmiddels laten weten dat ze (vooralsnog) aan de nieuwe spelling vasthouden. De Financial Times Deutschland (FTD) verscheen vandaag met een voorpagina in nieuwe spelling waarop de verschillen met de oude spelling rood gemarkeerd zijn. Op de hele pagina gaat het slechts om een handvol woorden. ,,Veel gedoe over niets'', vindt de krant. De FTD heeft de nieuwe spelling weliswaar omarmd, maar weigert om buitenlandse woorden te ,,verduitsen''. Spaghetti blijft Spaghetti en Portemonnaie blijft Portemonnaie.

De regels voor de Duitse spelling werden in 1901 in wet vastgelegd op basis van het woordenboek van de leraar Konrad Duden. Na jarenlang debat over de complexiteit van de regels werd midden jaren negentig een nieuwe, naar men hoopte eenvoudiger, spelling ontworpen. De voorschriften waren in de loop der jaren uitgedijd tot een voor velen ondoordringbaar woud. Slechts veertig procent van de Duitse spelling volgde de algemene regel, de overige zestig procent bestond uit uitzonderingen. De zogeheten neue Rechtschreibung moest uitkomst bieden en werd in 1998 ingevoerd. Sindsdien hanteren Duitse overheidsinstellingen de regels en leren kinderen ze op school.

De hervorming, die ook in Oostenrijk en Zwitserland van kracht werd, was in Duitsland van meet af aan zeer omstreden. Toen de nieuwe woordenlijsten in 1995 verschenen tekenden diverse politici protest aan tegen de nieuwe spelling van sommige woorden, een jaar later protesteerden honderd schrijvers op de Frankfurter Buchmesse tegen de nieuwe regels. Ouders van schoolgaande kinderen spanden rechtszaken aan tegen de staat en in deelstaat Sleeswijk-Holstein stemde in 1998 56,4 procent van de bevolking in een referendum tegen de nieuwe spelling. Het Constitutionele Hof boog zich over de kwestie en kwam tot de conclusie dat met invoering van de nieuwe spelling de grondrechten in elk geval niet worden geschonden.

Om het nieuwe systeem in de praktijk te testen en tegemoet te komen aan het verzet werd een overgangssituatie gecreëerd. Sinds 1998 geldt de oude spelling weliswaar als achterhaald, maar niet als fout. Woordenboek Duden geeft de nieuwe spelling sindsdien in rood en de oude in zwart tussen haakjes: Eroscenter (alte Schreibung Eros-Center).

In de komende maanden moet een besluit vallen over de definitieve afschaffing van de oude regels. Het is de bedoeling dat de nieuwe regels met ingang van 1 augustus volgend jaar voor iedereen wettelijk verplicht worden.

Begin deze zomer hebben politici van conservatieve huize, onder aanvoering van Christian Wulff (CDU), minister-president in Nedersaksen, het protest tegen de hervorming nieuw leven ingeblazen. De Duitse spelling is het domein van de regionale ministers van cultuur. Van de zestien deelstaten houden er vooralsnog twaalf aan de hervorming vast. De roodgroene bondsregering, die in principe niet bevoegd is in taalkwesties, is eveneens voor het behoud van de hervorming.

De tegenstanders van de nieuwe spelling vinden veel regels onzinnig – is het echt nodig om 17jährig te vervangen door 17-jährig? Bovendien, stellen ze, weet in Duitsland niemand meer waar hij aan toe is. In de dagelijkse praktijk van een dagblad is met de chaos niet meer te werken, zei Frank Schirrmacher, mede-uitgever van de FAZ en al jaren fervent tegenstander van de hervorming. De tegenstanders beroepen zich ook op de wil van het volk. Duitsers zouden de nieuwe regels niet willen. Een opiniepeiling toonde aan dat ongeveer driekwart van de bevolking tegen het verplichtstellen van de nieuwe regels is.

De voorstanders vinden dat ze door de uitgevers gechanteerd worden. De hervorming is het resultaat van democratische besluitvorming, zei Klaus Heller van de officiële spellingscommissie. Volgens hem is de chaos nu pas compleet omdat op school iets anders wordt gedoceerd dan er in de krant staat.