Hoe Neelie Kroes zichzelf vooruit helpt

Jarenlang vocht ze vooral voor haar eigen cv. Na persoonlijke teleurstellingen heeft Neelie Kroes (63) het ideaal van de vrouwenemancipatie omarmd. Juist daardoor bloeit haar carrière helemaal op.

Of ze koffie in huis had, vroeg Jozias van Aartsen. Het was in april dit jaar dat de VVD-fractieleider Neelie Kroes (63) thuis belde. ,,Ik kon niet bevroeden waar hij over wilde praten'', zegt Kroes nu, op een zonnige ochtend in de voortuin van haar villa `Hoboken' in Wassenaar.

Een dag na Van Aartsen wilde partijleider Gerrit Zalm haar spreken, op zijn departement. Hij had hetzelfde verzoek als de fractieleider. Of ze zich namens de VVD kandidaat wilde stellen als eurocommissaris. Kroes stond op het punt om naar de Verenigde Staten te gaan, om haar zoon Yvo op te zoeken. Pas toen ze weer terug was, zei ze ja.

Die tijd had Kroes nodig om na te denken. Ze had al vijftien jaar, sinds haar aftreden in 1989 als minister van Verkeer en Waterstaat, geen politieke functie meer uitgeoefend. Ze had zich ingezet voor een groter aantal vrouwelijke ministers in de opeenvolgende kabinetten-Balkenende, dat wel. En ze had Ayaan Hirsi Ali overgehaald over te stappen naar de VVD. Ze kwam incidenteel op een partijcongres, praatte nog wel eens met VVD-leiders.

Kroes had het druk met andere dingen. Ze werd president van Universiteit Nyenrode, ze ging netwerken, adviseren, toezicht houden op bedrijven en organisaties. Daar had ze het druk mee. Na haar vertrek op Nyenrode deelde Kroes haar tijd op in, zoals ze zelf zegt, een drieluik: werk dat brood op de plank bracht (commissariaten), werk waarin ze iets terug kon doen voor de samenleving (in fondsen, raden van toezicht van ziekenhuis en tbs-kliniek) en werk dat ze leuk vindt (in besturen van kunststichtingen). Dat beviel haar goed.

Mensen die Kroes goed kennen haar broer, vriendin, voormalig echtgenoot, partijgenoot zeggen dat ze sinds ze uit de politiek stapte, nu vijftien jaar geleden, veranderd is. Dat ze uitgesprokener is geworden over onderwerpen die haar aan het hart gaan, zoals de positie van vrouwen in maatschappelijke functies. Sommigen noemen haar opener, idealistischer, minder krampachtig. Ze vecht nog wel, maar niet zozeer voor haar cv. ,,Haar eigen strijd heeft ze gestreden'', zegt VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali, voor wie Kroes zich sinds twee jaar inzet. Zelf zegt Kroes dat ze nog steeds ,,hetzelfde toerental'' draait. Maar: ,,Dat hele hijgerige van het moet, het moet, het moet, dat is er vanaf''.

Haar directe omgeving is dat ook opgevallen. Contacten die ze legde stonden altijd in dienst van het uitbouwen van haar netwerk. ,,Ze is meer tijdgaan investeren in persoonlijke relaties'', zegt vriend en partijgenoot Ed Nijpels. Haar voormalig echtgenoot, oud-minister Bram Peper: ,,Ze zocht mensen nooit op, ze had een houding van: ik kan heel goed mijn eigen boontjes doppen. Voor echte diepte-investeringen is ze altijd te snel geweest.''

Ze is een enorme netwerker, zegt Monique Heijn, ,,maar haar échte vrienden, die kun je op een hand tellen.'' Met een stevige handdruk stelde Neelie Kroes zich dertien jaar geleden aan haar voor. Haar man Albert Heijn zat toen in de raad van toezicht van Nyenrode. Sindsdien ontwikkelde zich een hechte vriendschap.

Drie jaar geleden was de moeder van Monique Heijn stervende aan kanker. Heijn: ,,Om de pijn te verzachten hadden mensen me cannabis aangeraden. Maar god, waar haalde ik dat vandaan? Neelie zei: trek je jas aan, we gaan cannabis halen.'' De twee vrouwen trokken door het centrum van Haarlem, op zoek naar een coffeeshop. Eerst kwamen ze terecht in een koffieshop. ,,Die man zei: sorry dames, we verkopen hier alleen koffie en taartjes. Daarna lukte het in een echte coffeeshop. Mijn moeder had er de laatste dagen veel baat bij.''

Vader Machtildus Kroes richtte vlak na de oorlog in Rotterdam zijn eigen zwaar transportbedrijf op. Dat was hard werken en veel geld leverde het niet op. Het bedrijf overheerste de gesprekken aan tafel. Vader Kroes, een dominante man, vond dat zijn drie kinderen moesten studeren. Neelie, de oudste, wilde zendingsarts worden. Het werd bedrijfseconomie.

Vader wist niet of hij een hele studie zou kunnen betalen en aan een halve economiestudie zou ze meer hebben dan aan een halve studie geneeskunde, redeneerde hij. Van het negen jaar jongere kind en enige zoon Til werd verwacht dat hij het transportbedrijf van zijn vader overnam. Til Kroes, eigenaar van Zwatra Transport: ,,Hard werken kregen we met de paplepel ingegoten, maar Neelie was de enige die daarbij ook heel ambitieus was.''

Tijdens haar studietijd begon Kroes belangstelling te ontwikkelen voor politiek. Als wetenschappelijk medewerkster vervoers- en haveneconomie kwam ze erachter dat ze rapporten kon schrijven als ze wilde, maar die kwamen in een la terecht. In het bedrijfsleven, ze werkte tijdens haar studie voor haar vaders transportbedrijf Zwatra, was ze afhankelijk van de beperkingen die de politiek oplegde. Daarom werd ze gemeenteraadslid voor de VVD in Rotterdam. Op haar dertigste was ze Tweede-Kamerlid, later staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat. In 1981 kreeg ze de ministerspost. Kroes wilde telkens meer invloed, om dingen te kunnen veranderen, zei ze. Nu zegt Kroes dat ze niet zozeer een visie voor ogen had van wát ze dan wilde veranderen. Het ging haar vooral om de vrijheid zelf beslissingen te kunnen nemen. Om zo min mogelijk afhankelijk te zijn van anderen.

Bram Peper leerde haar kennen op de universiteit, waar ze beiden werkten. ,,Ze droeg vanaf het begin een praktisch liberalisme uit: handen uit de mouwen, hard werken. Het moest niet al te gecompliceerd zijn.'' Op een goed doordachte ideologie heeft hij haar nooit betrapt, zegt hij. ,,Ze laat zich er niet op voorstaan een groot denker te zijn. Vraag haar niet het Liberaal Manifest te schrijven.'' Kroes : ,,Ik heb geholpen het eerste Liberaal Manifest te schrijven.''

Toenmalig eurocommissaris voor Transport, de Vlaamse socialist Karel van Miert zegt dat Kroes eerder een pragmatische dan een ideologische minister was. ,,Ze is geen groot Europees politicus, meer iemand die het Nederlandse belang ziet in Europese samenwerking. Verwacht geen ellenlange verklaringen van haar over Europa.''

Neelie Kroes bleek al gauw een a-typische minister, zegt haar toenmalige woordvoerder Jessa van Vonderen. ,,Haar stijl was heel direct. Als ze iemand wilde spreken, moest die meteen worden gebeld.'' Ze wilde twee keer per week op het NOS Journaal komen, zegt Van Vonderen. Als onderhandelaar was Kroes bikkelhard, zegt Peper, die inmiddels burgemeester van Rotterdam was geworden. Zakelijk stonden ze soms lijnrecht tegenover elkaar. ,,Ze vertoonde op zulke momenten imponerend gedrag. Het ging er vaak rauw aan toe.''

Tot 1989, het moment dat het tweede kabinet-Lubbers viel over het reiskostenforfait, had Kroes binnen haar partij al irritaties veroorzaakt. Ze kreeg meer oog voor het milieu. Ze legde het autoverkeer tot verbijstering van partijprominenten Voorhoeve en Bolkestein beperkingen op.

In die tijd raakte ze betrokken bij de TCR-affaire. Het bedrijf Tanker Cleaning Rotterdam dumpte afval in de haven. Een parlementaire onderzoekscommissie beschuldigde Kroes jaren later van ,,bestuurlijke nalatigheid'', omdat zij had verzuimd stringente voorwaarden aan de subsidies te verbinden.

Na de val van Lubbers-II keerde Kroes de politiek de rug toe. Ze hoopte op een topbaan in het bedrijfsleven. Directeur van KLM of Schiphol worden was volgens Peper haar grootste wens. Maar de grote ondernemingen belden niet. Een enkele keer werd ze benaderd voor een bestuursfunctie in een groot bedrijf, maar in de stemmingen verloor ze van mannelijke kandidaten.

Ze kreeg wel goede aanbiedingen van buitenlandse ondernemingen, maar een weekendrelatie zou het einde betekenen van haar huwelijk met PTT-directeur Wouter-Jan Smit, wist ze. Een paar maanden later scheidden ze alsnog. Kroes accepteerde een baan als president van Universiteit Nijenrode. Zij veranderde de naam in Nyenrode.

Het wereldbeeld van Kroes veranderde in deze jaren radicaal. Tot die tijd had ze altijd gedacht dat een vrouw kon bereiken wat ze maar wilde, als ze maar hard genoeg werkte. Dat had ze geleerd, en dat was haar ook gelukt.

Met haar nieuwe partner Bram Peper voerde ze daarover lange gesprekken. Die gingen over de topbaan die niet kwam, de oorzaken daarvan, de positie van de vrouw in de samenleving. Peper: ,,Ze begon het verband daartussen te zien. Door de combinatie van woede en inzicht begon ze te feminiseren.'' Een late roeping, noemt Kroes haar eigen ontdekking van het feminisme in de jaren negentig. ,,Ze werd militanter'', zegt Ed Nijpels over die periode. Hij denkt dat Kroes het sluiten van compromissen moe was na twintig jaar in de politiek. ,,Bovendien is de samenleving veranderd. Daar heeft Neelie oog voor. Ze had goed het besef dat je je moet aanpassen aan de tijdgeest. Een kabinet met nauwelijks vrouwelijke ministers, dat kan niet meer.'' Kroes beaamt dat militante. ,,Ik werd ouder en besefte me dat ik niet meer alle tijd had. Ik kreeg haast, werd scherper. Vaker zei ik: laten we nu maar meteen de knoop doorhakken.''

Haar eigen ambities, die tot dan toe haar leven hadden beheerst, maakten plaats voor haar nieuwe ideaal. Ironisch genoeg wist ze juist hiermee veel publiciteit te behalen. In oktober 2002 was ze te gast in tv-programma Buitenhof. Ze zei daarin dat ze handtekeningen wilde inzamelen voor Ayaan Hirsi Ali, die door moslims werd bedreigd na haar uitspraken over de positie van de vrouw in de islam. Hirsi Ali, toen nog lid van de wetenschappelijke Wiardi Beckman Stichting van de PvdA, zag die steunbetuiging vanuit haar onderduikadres.

Later hoorde ze dat Kroes graag met haar wilde spreken. Hirsi Ali: ,,Neelie zei dat ik het wetenschappelijk bureau moest verlaten. Om echt iets te bereiken heb je niets aan de wetenschap, zei ze.''

Op aandringen van Kroes verliet Hirsi Ali de stichting. Ze sloot zich aan bij de VVD, waar Kroes een hoge plaats op de kandidatenlijst voor haar bepleitte. De Somalische werd een vaste gast in het huis van Kroes, die ook een flatje voor haar regelde, in Den Haag. ,,Ze is als een moeder voor me'', zegt Hirsi Ali. ,,Ze pusht me, ze opent deuren voor me.'' Ze krijgt ook tips van Kroes. ,,Ze heeft me geleerd dat ik vrouwelijke collega-Kamerleden nooit persoonlijk moet aanvallen.''

Dat Kroes voor Hirsi Ali een hoge plek op de kandidatenlijst wist te regelen, zegt volgens ex-partner Peper veel over de weer groeiende invloed van Kroes binnen de VVD. ,,Tot 1998 had ze weinig te zeggen in de partij. Tussen partijleider Frits Bolkestein en haar was weinig chemie. Na zijn vertrek en de komst van Dijkstal, Zalm en Van Aartsen veranderde dat.'' Dat bleek wel na de val van het eerste kabinet-Balkenende. Toen de formatie van Balkenende-II in volle gang was, pleitte zij op televisie én bij VVD-onderhandelaar Zalm voor meer bewindsvrouwen. Provocerend legde zij in tv-programma Netwerk een fantasiekabinet voor dat alléén uit vrouwen bestond. ,,Dat er nu vijf vrouwen minister zijn, is voor een groot deel aan Neelie te danken'', zegt Bram Peper. Zij droeg onder meer minister Sybilla Dekker (VROM) voor bij Zalm.

En zo initieerde Kroes indirect haar eigen benoeming in Europa, zegt Bram Peper. De tijd was er naar. ,,Barroso wil acht vrouwelijke eurocommissarissen. Zalm wil per se een vrouw voordragen. Dit is voor een groot deel de vrucht van haar inspanning.'' Ed Nijpels: ,,Het moest een vrouw zijn, de VVD was aan de beurt en de partij heeft bijna geen vrouwen met internationale statuur. Ik kan wel zeggen: één vrouw. Dat is Neelie.'' Gekozen worden omdat je een vrouw bent, Neelie Kroes zelf is daar alleen maar blij mee. ,,Als twee kandidaten even geschikt zijn, dan kies je een vrouw.''

M.m.v. Harm van den Berg en Sheila Kamerman