Verborgen in dichte mist

Saddam Hussein staat terecht. Zijn eerste confrontatie met een Iraakse onderzoeksrechter was memorabel. De man die ooit met één gebaar duizenden burgers kon laten vermoorden, stond ineens als verdachte van genocide, moord, verkrachting, ontvoering en folteringen tegenover een jonge Irakees die hem naar zijn naam en achternaam vroeg. Ondervraagd worden, dat is een nachtmerrie voor tirannen.

De tiran is een raadsel, een alom aanwezige vraag. Alle onderdanen worden door de tiran en zijn mensen ondervraagd, omdat alleen de tiran als een vraag mag bestaan. ,,Ik ben Saddam Hussein, de president van Irak'', antwoordde de tiran op de vraag: ,,Wie bent u?''. De tiran heeft dus geen naam die op zichzelf staat, omdat de tiran een functie vertegenwoordigt. Saddam is geen Saddam, hij is en hij blijft de president van Irak.

Het proces tegen Saddam Hussein zal de wereld weer confronteren met de vragen over de legitimiteit van dit soort processen. Tegelijkertijd gaat het om de strijd tussen herinnering en vergetelheid. Deze vragen en problemen moeten we terugvoeren tot het Neurenbergtribunaal, waar de kopstukken van de nazi's werden berecht. Richard Overy begint zijn indrukwekkende boek De verhoren. De nazi-elite ondervraagd met de constatering dat als Winston Churchill zijn zin had gekregen, er in 1945 geen belangrijke Duitse oorlogsmisdadigers meer waren geweest om te vervolgen en geen militair tribunaal in Neurenberg om hen te berechten. Churchill wilde ze eenvoudig vogelvrij verklaren en ze laten doodschieten zonder tussenkomst van de juridische autoriteiten. In deze zienswijze verdiende Hitlers bende een standrechtelijke executie. President Roosevelt neigde oorspronkelijk ook naar snelle executies. In oktober 1944 meldde sovjetleider Stalin aan Churchill dat er geen executies zonder processen mochten plaatsvinden. Zelfs de Pravda had in maart 1945 opgeroepen tot een snelle en correcte berechting van de misdadige, hitleriaanse bende.

Molotov, minister van Buitenlandse Zaken van de Sovjet-Unie, wilde een berechting voor een speciaal internationaal tribunaal. De Sovjet-Unie, het Stalin-regime, dat een correcte en fatsoenlijke behandeling van de nazi's eiste, was op zich al wonderbaarlijk: de totalitaire sovjettirannie wilde de andere totalitaire tirannie berechten.

Deze sovjethouding moet worden begrepen tegen de achtergrond van de processen die in de jaren '30 van de vorige eeuw in de Sovjet-Unie waren gevoerd tegen de dissidenten en voormalige kameraden. De Moskouse showprocessen duurden kort, en zonder uitzondering bevestigden de beklaagden hun schuld en de juistheid van de aanklachten. Zelfs vroegen de beklaagden vergeving aan de grote leider van het proletariaat, kameraad Stalin, wegens hun verraad jegens het internationale socialisme en de revolutie. Niet alleen de dissidenten maar ook vaak hun familieleden werden geëxecuteerd. Ze waren allemaal, volgens de officiële lezing van Stalin en stalinisten, de vijanden van het volk. Waarschijnlijk dacht Stalin dat de nazi's, zoals de vijanden van het volk, snel en efficiënt konden worden berecht en geëlimineerd.

Het is interessant om op te merken dat namens de Sovjet-Unie de hoofdaanklager, generaal-majoor Iona T. Nikitsjenko, onderhandelde over de manier waarop de nazi's moesten worden berecht. Wie was deze generaal? Hij was een sleutelfiguur, aldus Overy, tijdens de showprocessen in de jaren '30 in de Sovjet-Unie. Dit alles is tamelijk ironisch.

Uiteindelijk stemde Roosevelt in met het idee van de berechting van de nazi's door een daartoe opgericht tribunaal. De Amerikanen en Britten wisten dat het wel een zorgwekkend proces kon worden. Want onnauwkeurig geformuleerde aanklachten, mogelijk gebrekkig concreet strafrechtelijk bewijsmateriaal en andere juridische problemen zouden tijdens een proces tot vrijspraak kunnen leiden. Zouden Hitler en Göring kunnen worden vrijgesproken? Was er een rechter te vinden die er werkelijk van uitging dat deze verdachten onschuldig waren totdat hun schuld is bewezen?

Ten slotte bereikten de geallieerden overeenstemming over de oprichting van het internationaal militair tribunaal ter berechting van de nazi-misdadigers. Het tribunaal zou voornamelijk gebaseerd zijn op de Amerikaanse rechtsbeginselen met nogal wat Britse elementen daarin. Het sovjetrecht werd niet geschikt geacht. Maar een aantal sovjetmisdadigers mocht wél nazi-misdadigers vervolgen. Hier zien we de zwarte schaduw van het Neurenbergtribunaal.

En de waarheid? Hebben zij de waarheid openbaar gemaakt? De nazi-top bekent onschuld. Ter illustratie citeer ik, uit het boek van Overy, een gesprek tussen Göring en Hess, dat tijdens de verhoren is opgenomen.

Göring: ,,Ken je me niet?''

Hess: ,,Wie bent u dan?''

Göring: ,,Je moet me toch kennen, we hebben jaren samengewerkt.''

Hess: ,,Ik ben al een tijdje mijn geheugen kwijt. Het is verschrikkelijk, maar de artsen zeggen dat het vanzelf terugkomt.''

Göring: ,,Ken je me echt niet? Herken je me niet?''

Hess: ,,Niet persoonlijk, maar ik ken wel je naam.''

Göring: ,,Weet je dan niet meer dat de Führer op een bijeenkomst van de Rijksdag verklaarde dat als er iets met hem gebeurde, ik zijn opvolger zou worden, en als er iets met mij zou gebeuren, jij mijn opvolger zou worden? Weet je dat ook niet meer?''

Hess: ,,Nee.''

[...] Hess: ,,Het is allemaal verborgen in een dichte mist.''

Heeft Milosovic de waarheid onthuld over het optreden van de Serviërs in de moslimenclave Srebrenica? Nee. De president van de burgeroorlog en genocide heeft last van hoge bloeddruk en van hartklachten en hij speelt een machtig spel met het recht. Het is ook bijzonder dubbelzinnig en onlogisch, dat men tirannen-presidenten die als legitieme militaire doelen werden gezien om te bombarderen, objectief wil berechten. Maar ondanks deze dilemma's is en blijft de berechting een legitieme en soms ook noodzakelijke mogelijkheid. Desalniettemin is dit soort berechtingen een buitengewoon problematische zaak. Saddams proces zal een nog riskanter proces zijn dan die processen in Den Haag.

En de waarheid? Saddam heeft weleens ,,in de media'' gehoord van Halabja, het dorp waar Koerden met gifgas werden vermoord. Het individuele en collectieve geheugenverlies zal ook in Irak toeslaan. En dan zal ooit een generaal tegen een andere generaal zeggen: ,,Het is allemaal verborgen in een dichte mist.''