Ook Mandela draagt een pagne

Onze correspondenten bekijken deze zomer hoe bewoners van `hun' land gekleed gaan. In Ivoorkust stralen de dragers van een chemise pagne uit dat ze moderne Afrikaanse mannen zijn.

Het is niet overdreven om te stellen dat de meeste mannen in Ivoorkust er één in de kast hebben hangen. Het chemise pagne, het overhemd van kleurige en bij voorkeur lokaal gemaakte stof, is even eenvoudig als rijk aan zeggingskracht. De drager van een chemise pagne straalt uit dat hij een moderne Afrikaanse man is, trots op zijn afkomst, maar gesteld op comfort. In de betere kringen begint het hemd de plaats in te nemen van het driedelig pak. Waarom zou je in een tropisch klimaat met een luchtvochtigheid waar je drijfnat van wordt, in een westers zakenkostuum rondlopen? Vanuit praktisch oogpunt is dat ontzettend stupide, vinden dragers van het overhemd, die de meest prominente persoonlijkheid van het land aan hun zijde heb ben: de president.

Het chemise pagne is het produkt van een geslaagd huwelijk tussen Europa en Afrika, een westers overhemd uitgevoerd in niet-westerse stof. De kleermaker hoeft geen halsbrekende toeren uit te halen. Het model is heel rechttoe-rechtaan, een breed uitgevallen oermodel overhemd. Met een puntkraag, wijde mouwen met strakke manchetten, een achterpand dat over de billen valt en een taille zo ruim dat er een bierbuik in past. Strikt genomen horen de mouwen lang, maar kort mag ook. Op het eerste gezicht is het verre van geraffineerd en die indruk wordt versterkt door het dikmakende effect dat het hemd op de drager heeft. Maar hier zijn dessin en stofkwaliteit veel belangrijker dan de originaliteit van het model. Bovendien is slank zijn geen deugd.

Het overhemd begon zijn opmars door West-Afrika in het atelier van Pathé Ouadrago, de bekendste ontwerper van het land, zo niet de regio. De mengeling van Afrikaanse cultuur en Europese invloeden begint al bij hem op de stoep. Naakte kinderen spelen er met een leeg blikje tomatenpuree. Achter de etalage ligt een winkeltje dat het midden houdt tussen een salon en een paskamer. In de ontvangstruimte kirren van geld bulkende vrouwen in hun mobiele telefoontje terwijl ze door een catalogus bladeren. Op de achtergrond klinkt het geluid van snorrende naaimachines. Pathé `O heeft boetieks van Dakar tot Luanda, maar dit is de plek waar alles ontstaat. Stof is zijn passie. Stoffen uit Ghana, Mali, Niger en Mauretanië: zijn atelier lijkt wel een textielmuseum. Hij trekt een overhemd tevoorschijn en laat zijn hand liefkozend langs de biezen glijden. ,,Is dit niet prachtig? Handgeweven katoen uit Burkina Faso.''

Pathé `O is een van de eerste kleermakers die pagne als basis ging gebruiken voor uitgaans- en vrijetijdskleding. Tot in de jaren zeventig droegen Afrikanen zoveel mogelijk westerse kleding. De kleurig bedrukte pagne vonden ze ouderwets, alleen geschikt voor huwelijken en begrafenissen. Het was ondenkbaar dat je Afrikaanse stof naar kantoor droeg, zegt hij. Pas halverwege de jaren tachtig kwam daar verandering in. Pathé `O werd de officiële couturier van de Miss Côte dIvoire verkiezingen en kleedde de kandidates in moderne jurken van Afrikaans dessin. Zijn stoffen betrok hij van een in Ivoorkust gevestigde Nederlandse fabrikant, die zich uitsluitend op de West-Afrikaanse markt richt. Een trend was gezet. ,,Ik houd van stof die tegen de hitte kan, met kleuren die goed bij een zwarte huid staan en niet verbleken als je ze wast. Voor mij was het vanzelfsprekend dat Afrikanen dragen wat in Afrika wordt gemaakt.''

Na de vrouwen volgden de mannen. Een overhemd van pagne lag voor de hand. Langzaam maar zeker durfden de hogere sociale klassen het driedelig pak te verruilen voor een lekker koel twee- of driekleurig kwaliteitsoverhemd. Van grote invloed is Nelson Mandela geweest, die na zijn vrijlating hooggesloten overhemden van Indonesische zijde of van pagne ging dragen. Ook de president van Ivoorkust, Laurent Gbagbo, onderscheidt zich van zijn Afrikaanse collega's doordat hij tijdens officiële gelegenheden bijna altijd een chemise pagne draagt. Dankzij zijn oversized hemden lijkt hij toegankelijk en sympathiek. De president die toch een gewone jongen is gebleven. Zijn kledingstijl past perfect bij de simpele spreektaal die hij tijdens toespraken gebruikt.

De hemden van Mandela, zogeheten Madiba shirts, worden in Zuid-Afrika in souvenirwinkels verkocht, als aardigheid voor toeristen. In West-Afrika worden ze ook echt gedragen, hier komt het chemise pagne tenslotte vandaan. In het atelier van

Pathé `O hangen tientallen fotos van de trots lachende ontwerper met zijn beroemdste klanten: voetballers, artiesten, voorzitters, miljonairs. Gbagbo hangt er, gekleed in een overhemd van blauw-wit dessin, een foto uit 1993. Mandela hangt er ook. Pathé `O is Mandela tot op de dag van vandaag dankbaar voor de omzetstijging die hij veroorzaakte door klant te worden. Dat gebeurde kort na een concert van de Zuid-Afrikaanse zangeres Miriam Makeba in Abidjan. Makeba kocht vijf overhemden bij Pathé `O en bood ze aan Mandela aan. Ook dat was in 1993. Wie van de twee politici was het eerst? Daar geeft Pathé `O diplomatiek geen antwoord op. ,,Ik lever nog steeds aan allebei.''

Vierde deel van een serie. Eerdere afleveringen verschenen op 29 en 31 juli, en 4 augustus en zijn te lezen op www.nrc.nl.