Megawati vertrouwt op het leger

Welke rol speelt het leger in de Indonesische samenleving? Pogingen van president Megawati Soekarnoputri om een uitbreiding van de maatschappelijke rol van het leger in een wettelijk kader vast te leggen zijn voorlopig gestrand.

De Hogeschool voor Binnenlands Bestuur in Sumedang, West-Java, is op semi-militaire leest geschoeid. Er zijn ook vrouwelijke leerlingen, maar de bestuursacademie is nog steeds een mannenmaatschappij. De school kwam begin dit jaar in het nieuws toen een van de `cadetten' – bestuursambtenaren in opleiding – overleed na een rituele afstraffing. Donderdag traden jonge afgestudeerden aan op de paradeplaats van de campus om hun diploma in ontvangst te nemen uit handen van president Megawati Soekarnoputri. Feestredenaar was luitenant-generaal b.d. Hari Sabarno, minister van Binnenlandse Zaken en sinds maart coördinerend bewindsman van Veiligheid ad interim.

De minister sprak zonder tekst. ,,Het jaar 2004'', zei hij met een brede glimlach, ,,is het jaar van de vrouw''. Daar keek zijn gehoor van op, want volgens de ook in Indonesië aangehangen Chinese kosmologie is dit het Jaar van de Aap. Minister Hari ging verder: ,,Sinds Moeder Mega deze jaarlijkse plechtigheid bijwoont, zijn negen van de tien uitblinkers vrouw. Dit jaar zijn onder de beste tien leerlingen vijf vrouwen. Onder Ibu (moeder, mevrouw) is de gelijkheid der seksen verwezenlijkt.''

Deze strijkage van de bewindsman was geen routineuze beleefdheid. Door 2004 uit te roepen tot het `jaar van de vrouw' gaf de ex-generaal te kennen dat zijn hoogste bazin wat hem betreft moet aanblijven en op 20 september de tweede ronde van de presidentsverkiezingen moet winnen. De man wil zelf aanblijven, zou de conclusie kunnen luiden, maar er is meer aan de hand. Hari Sabarno is een belangrijke liaison tussen de president en het leger.

Megawati is geobsedeerd door een mogelijk uiteenvallen van de republiek en heeft in de drie jaar van haar presidentschap de strijdkrachten nagenoeg carte blanche gegeven, van Atjeh tot Papoea. Haar rivaal in de eindrace om het presidentschap is een generaal buiten dienst, Susilo Bambang Yudhoyono, tot maart haar superminister van Veiligheid, en ze is bang dat de voorkeur van de troepen straks uitgaat naar de populaire `SBY'. Daarom poseert ze meer dan ooit als de darling of the forces. Haar jongste handreiking naar de mannen in uniform bleek een blunder.

Onder het bewind van Soeharto waren de strijdkrachten (TNI) oppermachtig. Krachtens de doctrine van dwifungsi (`dubbelrol') waren ze medeverantwoordelijk voor het landsbestuur en konden actieve officieren politieke posten bezetten. Na de val van Soeharto in 1998 werd de rol van de TNI, onder leiding van SBY, toen luitenant-generaal, opnieuw geformuleerd. Krachtens dit `nieuwe paradigma' trok het leger zich terug uit de politiek. Voortaan moeten officieren de actieve dienst verlaten voordat zij bestuurlijke functies aanvaarden.

Een aantal oude wetten werd ingetrokken en sindsdien bestaat geen wettelijk kader voor de rol van de TNI. Vorig jaar schreef een militaire werkgroep van Defensie een ontwerpwet op de strijdkrachten. Toen die werd voorgelegd aan burgerdeskundigen stak een storm op. Het meest omstreden was een artikel dat het militaire opperbevel in geval van nood machtigde troepen in te zetten zonder voorafgaande toestemming van het staatshoofd. De protesten tegen dit `staatsgreepartikel' waren zo algemeen dat het ontwerp in een la verdween.

Tot ieders verrassing zette Megawati op 30 juni haar handtekening onder een aangepast ontwerp, dat zij naar het parlement stuurde. Dat loopt op zijn laatste benen, want op 1 oktober treedt de in april gekozen nieuwe volksvertegenwoordiging aan en over twee weken gaat de oude met reces. Toch nam de vaste commissie voor Defensie het ontwerp in behandeling.

De nieuwe versie bevat nog meer brisante artikelen dan de oude en analisten van het militaire bedrijf spraken onomwonden van een `terugkeer naar (Soeharto's) Nieuwe Orde'. In artikel 2 over de militaire doctrine staat dat `TNI en volk één zijn', wat opnieuw de deur openzet voor een monopolisering van het sociale en politieke leven door het leger. In artikel 8 wordt de taak van de TNI dermate ruim gedefinieerd dat deze een staat in de staat wordt. En artikel 45 staat actieve officieren opnieuw toe functies te bekleden in departementen en andere staatsorganen. Posities die de TNI in 1998 heeft opgegeven, worden haar nu opnieuw aangereikt, nota bene door een burgerpresident.

Tot overmaat van politieke tactloosheid riep minister Hari Sabarno, naar verluidt een groot voorstander van het ontwerp, het parlement op haast te maken met de behandeling, ,,omdat de Kamer straks voor zestig procent uit nieuwelingen bestaat, en dan moeten we weer van voren af aan beginnen''. Tijdens hoorzittingen met militaire en burgerdeskundigen bleef deze week van het ontwerp zo weinig heel dat de voorzitter van de Defensiecommissie donderdag liet weten dat de artikelen 2 en 45 worden geschrapt. De rest moet waarschijnlijk wachten tot na 1 oktober. Een TNI-kenner, de politicoloog Salim Said, raadde het parlement in een tv-uitzending aan de tekst geheel te verwerpen. ,,Dan hoeft de president het ontwerp niet zelf in te trekken'', aldus een cynische Said.