Studiehoofd versus losbol

Manaus is een stad in het Amazonegebied, die door de rubberproductie in de negentiende eeuw zo rijk werd dat ze zich zelfs een operagebouw kon veroorloven. Sinds veertig jaar bezit ze ook een universiteit, waar Milton Hatoum literatuur doceert. Diens tweede roman Twee broers, die nu in het Nederlands is vertaald, speelt zich geheel af in die stad, waar de rubberrijkdom van weleer plaats heeft gemaakt voor neergang. De nieuwe voorspoed, die vanaf de jaren zestig zou aanbreken, kondigt zich pas in de slotpagina's aan.

Twee broers vertelt het verhaal van de tweeling Yakub en Omar, vanaf hun geboorte vrijwel identiek van uiterlijk, maar tegengesteld van gemoed. Yakub, die het eerste geboren werd, is een zachtaardig studiehoofd; Omar een losbol en vrouwengek, die zijn leven lang zal potverteren en zijn oudere tweelingbroer jaloers het leven zuur maakt. Toch is Omar de oogappel van zijn moeder Zana, terwijl Yakub eerder in de smaak valt bij zijn vader Halim.

Ingrediënten genoeg voor een familiedrama waar het bijbelse verhaal van Jacob en Esau opzichtig doorheen speelt. Ook daarin ging het immers om een tweeling met een tegengesteld karakter en een moeder met een bijna maniakale voorkeur voor één van hen. Maar Hatoum houdt zich niet helemaal aan het bijbelse voorbeeld. Bij hem is Yakub wel de slimste, maar ook de oudste en juist níet de lieveling van zijn moeder. Op latere leeftijd zal hij wraak nemen op Omar door middel van wat moeder Zana zijn `list' noemt. Maar zij is het ook die hem erom vervloekt, niet de patriarch van de familie, en tot aan het absurde einde blijft zij de excessen van haar geliefde benjamin vergoelijken. Zich kennelijk niet bewust van haar eigen dubbelzinnige rol, hoopt ze vergeefs tot op haar sterfbed dat haar beide zoons zich ooit zullen verzoenen.

In de evocatie van deze even dubbelzinnige als tragische figuren is Hatoum in deze roman het sterkst. De blindheid van Zana, de onmacht van Halim en de verbittering van hun koppig ongehuwd gebleven dochter Rânia worden door hem prachtig beschreven. Naast hen steken Omar en Yakub nogal eendimensionaal af en hun conflict komt te veel neer op een voortdurende herhaling van dezelfde zetten om daaraan veel spankracht te verlenen.

Boeiend is Twee broers anderzijds door Hatoums beschrijving van de Manause samenleving. Afstammelingen van de meest uiteenlopende culturen lopen er door elkaar heen en weten daarbij kennelijk een redelijk vreedzame verstandhouding te bewaren. Het huwelijk van Zana en Halim is er het schoolvoorbeeld van. De een is moslim, de ander christen, maar daarin schuilt geen enkele stof voor conflict. Een gemeenschappelijke band is wél hun beider Libanese afkomst, met als gevolg dat er in het hart van het Amazonegebied op volstrekt vanzelfsprekende wijze Arabisch wordt gesproken en Halim zijn toekomstige vrouw het hof maakt met behulp van (door een vriend geschreven) ghazels (liefdesgedichten, red.).

Die Arabisch-Portugese mengcultuur, waaruit Milton Hatoum ook zelf is voortgekomen, kan model staan voor de Braziliaanse samenleving als geheel en in het begin van zijn roman thematiseert Hatoum die parallellie uitdrukkelijk. `In die tijd zag niet alleen Yakubs toekomst, maar die van heel Brazilië er rooskleurig uit', schrijft hij wanneer de oudste zoon in galakostuum afscheid neemt van zijn middelbare school om in Sao Paulo wiskunde te gaan studeren. `Alleen de ander [Omar] schitterde niet; hij bleef een duistere schim [...], een dolleman, een zonderling, beneveld door de libertijnse sfeer.'

Verzoend zullen die twee nooit raken en daarin ligt wellicht de tragedie van Brazilië: enerzijds modern, welvarend en gedisciplineerd, anderzijds levenslustig, losbollerig en onverantwoordelijk. Voor de familie van Omar en Yakub pakt dat rampzalig uit. Aan het eind gaat alles teloor wat Halim heeft opgebouwd, terwijl Manaus door nieuwe immigranten wordt overspoeld en gaandeweg economisch herleeft. Ook dát behoort misschien tot het lot van de natie als geheel, getekend door familietragedies die langzaam wegdeemsteren in vergetelheid.

Milton Hatoum: Twee broers. Vertaald door Jelle Noorman. Atlas, 256 blz. €19,90