Leren kijken

Een van de beste foto's uit het oeuvre van Henri Cartier-Bresson – voorzover ik het heb gezien – vind ik die uit 1952, van het jongetje dat triomfantelijk met twee grote flessen onderweg is. Met alle voorbehoud: dat foto's in hun uiteenlopende genres, van duizenden fotografen, met hun ongetelde onderwerpen in tientallen tijdvakken onvergelijkbaar zijn, hoort deze foto voor mij tot de allerbeste aller tijden. De vraag is dan, hoe dat komt.

Een foto die deugt, heeft hij zelf geschreven, is ,,de gelijktijdige herkenning, in een fractie van een seconde, van het belang van een gebeurtenis en de precieze organisatie van de vorm''. Dat is een zwaar geladen zin. Wie niet meteen begrijpt wat er staat, kan het eens van achter naar voren proberen. Onder de organisatie van de vorm versta ik het streven, de betekenis van het beeld zo duidelijk mogelijk te maken. Dat is niet iedereen gegeven, je moet er van beroep of per ongeluk kunstenaar voor zijn, en als je het niet bent, zul je het nooit precies weten. Neem een gemakkelijk voorbeeld: een zonsondergang, bij zomers weer, een beetje nevelig. Bij het RTL4 televisienieuws worden foto's vertoond, gemaakt door mensen die hun foto op de televisie willen zien. Ik veronderstel dat er na het bedoelde type zonsondergang een stuk of tweehonderd foto's binnenkomen. Kijk eens naar die prachtige zonsondergang, zegt Helga van Leur of Reinier van den Berg. Zeker. Maar zoals de Amerikanen zeggen: ,,If you've seen one of them, you've seen them all.'' Tenminste, als je het zo bekijkt. Er moet één manier zijn om een zonsondergang zo te zien, dat alle foto's van deze dagelijkse gebeurtenis daardoor overbodig worden. Dat komt dan doordat de fotograaf `de precieze organisatie van de vorm' heeft getroffen. Dat kun je alleen leren als je het talent hebt om het te zien.

Op een andere manier geldt hetzelfde voor `het belang van een gebeurtenis'. Wie maakt uit wat `het belang' is? Vanmorgen zag ik in de tram een vrouw van een jaar of veertig met een toewijding en concentratie haar nagels bekijken, bepeuteren, alsof ze weg van de aarde was. Op de achtergrond schoven vaag de reusachtige graafmachines van de Noord-Zuidlijn in aanbouw voorbij. Wat is het `belang' van dat schouwspel? Zou Cartier-Bresson er een foto van hebben gemaakt, waaruit de kijker een halve eeuw later kan lezen dat Amsterdam kan graven wat het wil, maar dat er ogenblikken zijn waarop een vrouw liever haar nagels bekijkt? Zou dat dan een relativering zijn van alle `belangen' die iedereen nu eenmaal dagelijks tegenkomt? Misschien. Herken dan, op hetzelfde ogenblik het `belang' van de tien nagels, geprojecteerd tegen de geweldige achtergrond van de machines, en maak de foto. Omstreeks 2054 zullen we zien wat die waard is.

Welk belang vertegenwoordigt dit jongetje van een jaar of acht, met zijn twee flessen? Zijn hele wezen, de manier waarop hij loopt, hoe hij kijkt en lacht, verraden een besef van onkwetsbaarheid dat alleen kinderen eigen is. Niemand hoeft hem iets te vertellen. Een seconde geleden is hij langs die twee vage meisjes op de achtergrond gelopen. Het voorste heeft nog een zwak lachje waaruit blijkt dat ze onder de indruk is, het achterste is een beetje verbluft. Voor de jongen is dit een seconde van de vrolijke triomf van de jeugd. Mooier dan hier op de straathoek kan het beeld niet georganiseerd worden. Het `belang' van de gebeurtenis ligt in het feit dat u en ik ook van die ogenblikken hebben gekend; dat je je ogenblikkelijk met deze held van het boodschappen doen kunt vereenzelvigen. Daardoor is het een foto voor de `eeuwigheid', zolang onze eeuwigheid duurt.

Tenslotte gaat het er dan om de organisatie, die altijd van het toeval afhankelijk is, en het belang te ontdekken. Dat wil zeggen, de radar te hebben voor het zeldzame ogenblik waarop die samenvallen, en dan je camera in de aanslag te hebben. Het beslissende moment. Dat valt niet te arrangeren. Je moet er `oog voor hebben' en ben je daarmee uitgerust en je wilt nu eenmaal fotograaf worden, dan leer je met dit getalenteerde oog, steeds beter te kijken. Als je het heel goed leert, word je misschien de volgende Cartier-Bresson. Dan maak je zulke foto's. Het resultaat daarvan kan zijn, dat je andere mensen, op hun beurt, leert kijken.