Kunstenaars op een weids eiland

De Groninger kunstschilder Johan Dijkstra, lid van de beweging De Ploeg, had een voorliefde voor Ameland. Met zijn collega Jan Wiegers bezocht hij in de jaren vijftig regelmatig het Waddeneiland. Beiden vonden er inspiratie voor schilderijen die opvallen door een heftig kleurgebruik. Dijkstra schilderde er niet alleen, hij schreef ook lyrisch over het eiland: ,,De indrukken hier overstelpen me, `t is alles even mooi en ik weet haast niet wat ik zal nemen.'' Hij ervaarde Ameland als `groot, als een kubistische tekening' waarin `alles vol ruimte is'.

In hun schilderkunst benadrukken Wiegers en Dijkstra deze ruimtelijke sensatie. Op de tentoonstelling Amelander Meesters, die in vier verschillende musea in drie dorpen is te zien, hangt een wervelend schilderij van Wiegers, Kooiboerderij met duinen op Ameland. De duinen zijn lichtpaars weergegeven met donkerblauwe contouren, het strand is geel en de lucht in de verte helblauw. De in perspectief geplaatste, scherpe lijnen van de duinen en de horizon geven een overweldigende ervaring van weidsheid.

Terecht heet de expositie `meesters'. Nadat Ameland aan het eind van de 19de eeuw een verbeterde bootverbinding had gekregen raakte het niet alleen in trek bij toeristen, ook bij enkele vooraanstaande kunstenaars. De samenstellers van de expositie ontdekten steeds meer schilders die er gewerkt hebben. Tot onderwerp kozen ze bijna altijd de zee, de duinen en de boerderijen. Interessant is vooral de kunsthistorische aanpak van de tentoonstelling. Elk museum benadrukt een ander tijdperk. De eerste Amelander kunstuitingen, te zien in het Landbouw-Juttersmuseum `Swartwoude' in Nes, dateren uit de zeventiende en achttiende eeuw. De familie Cammingha bestuurde het eiland vanaf een eigen slot. W. Troost schilderde dit uit rode baksteen opgetrokken kasteel met zijn uivormige toren en trapgevel rondom 1829. Hij benadrukt de monumentaliteit ervan door uit een laag perspectief te schilderen. De toegepaste kunsten, zoals beschilderde gebruiksvoorwerpen, waren in deze periode geliefd.

Vanaf het einde van de 19de eeuw voerde het gevoelige, sfeervolle realisme van de Haagse School in de Nederlandse schilderkunst de boventoon, en was van invloed op Friese kunstenaars. De Haagse School was bij uitstek de schilderkunst van pittoreske dorpen, weilanden en waterpartijen. Schilders als O. Hanrath en M. Hofker Rueter brachten op Ameland de stijl van deze stroming.

De hoogtepunten van Amelander Meesters hangen in museum `Sorgdrager' in Hollum. Germ de Jong is een van de meest poëtische schilders die veel op Ameland kwam. Prachtig is het verstilde olieverf Ballumerbocht uit 1962. In tinten vervloeiend van lichtblauw tot diep paarsblauw geeft hij deze baai weer. Ertegenover hangt het werk Zeetje bij Ameland (1910-'20) van L. Scheltema dat bijna abstract is. De golven bezitten een luministische gloed. Ze lichten op. Een bijzondere plaats neemt Tames Oud in met `Sunneklaas' op Ameland. Dit mysterieuze volksfeest dat begin december wordt gevierd, inspireerde Oud tot een bijna kubistisch werk met grote expressie. We zien drie gemaskerde figuren, vermoedelijk een echtpaar en een kind, die een grimmige uitstraling hebben. De kleuren zijn overwegend rood en bruin, opgenomen in grote vlakken. Als enige toont Oud een heel ander Ameland dan de andere kunstenaars. Niet het realistische landschap maar een nachtelijke, duistere dorpsstraat met raadselachtige mensen erin. Het is het enige schilderij zonder daglicht. Zelfs de ogen in de maskers zijn zwart.

Tentoonstelling: Amelander Meesters. T/m nov in Landbouw-Juttersmuseum `Swartwoude', Natuurcentrum Ameland, Reddingsmuseum `Abraham Fock' en Cultuur-Historisch Museum `Sorgdrager', Ameland. Cat. €5,-. Inl: 051-9542737.