De Turken zijn gekomen

Turkije en Spanje vechten om de eerste plaats op de ranglijst van Nederlandse vliegvakanties dit jaar en het Amerikaanse weekblad Newsweek noemde het kosmopolitische Istanbul onlangs `de beste stad ter wereld om jong te zijn'. Die toeristische keuze met de voeten, neemt niet weg dat toelating van Turkije tot de Europese Unie een van de heftigste kwesties van het najaar belooft te worden. Diepgravende en degelijke kennis van geschiedenis van het land is meer dan ooit welkom, en om die reden is het goed dat er nu een derde, herziene en aangevulde editie is verschenen van Turkey. A Modern History van de Leidse hoogleraar Erik Zürcher.

Zijn gedetailleerde overzicht van de moderne Turkse geschiedenis geldt als een standaardwerk, dat sinds de verschijning in 1993 twee keer is herzien. Het is vertaald in het Turks, Duits, Grieks, Hebreeuws, Indonesisch en Nederlands (Een geschiedenis van het moderne Turkije, SUN) en wordt gebruikt aan universiteiten. Zürcher behandelt de moderne Turkse geschiedenis (vanaf het Ottomaanse bestuur eind achttiende eeuw) dan ook met voorbeeldige kennis van zaken en op een heldere, zakelijke toon. Hij geeft zowel inzicht in de structuur van de moderne Turkse samenleving en economie (die afwijkt van de Arabische omgeving) als in de complexe politieke verwikkelingen van de laatste twee eeuwen. Rode raad is de dynamische, razendsnelle en vaak zeer autoritaire modernisering die het land heeft doorgemaakt, en die het tot een opvallende en inspirerende uitzondering maakt in het Midden-Oosten.

Deze derde editie is bijgewerkt van 1997 tot het heden, inclusief de politieke en militaire overwinning op de Koerdische afscheidingsbewerging PKK, het nieuwe succes van islamitische politieke partijen en de jongste discussies over het Turkse lidmaatschap van de Europese Unie. Zürcher heeft als co-auteur (met Heleen van der Linden) van het rapport `Zoeken naar de breuklijn' voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid onlangs argumenten aangedragen waarom `de islam' geen belemmering hoeft te zijn voor het Turkse lidmaatschap. De lange geschiedenis van machtenscheiding en modernisering – vanaf de Ottomanen – maakt van de Turkse islam allesbehalve een massief blok van onverlichte gelovigen, zoals het cliché wil. De macht van het leger, de situatie van de mensenrechten, en de staat van civil society en economie, zijn belangrijkere factoren bij een EU-beslissing.

Problemen die in Turkije zelf spanning creëren, blijven volgens Zürcher de enorme kloof tussen arm en rijk, het gebrek aan consensus over de betekenis van secularisme (het hoofddoekje) en de aard van het Turkse nationalisme (de minderheden). Hij ziet aanleiding voor gematigd optimisme, door de veerkracht van de Turkse economie en het voortduren van hervormingen, maar schetst ook een mogelijk pessimistisch scenario, waarin de economie inzakt, het bewind verstart in autoritarisme en nieuw verzet opbloeit. Aan het eind van zijn boek haalt Zürcher de winnares van de Miss World verkiezingen 2002 aan, een Turkse uit Nederland, als voorbeeld van de complexe positie van het land: deel van Europa, maar ook daarbuiten geplaatst, deel van de islamitische wereld, maar anders dan alle andere.

Erik J. Zürcher: Turkey. A Modern History. Derde editie. Tauris, 418 blz. €30,--