De Donau-delta is ten dode opgeschreven

De Donau-delta is tot ondergang gedoemd. Als de Oekraïeners dit natuurjuweel – Europa's mooiste – niet snel om zeep helpen, doen de Roemenen het een beetje langzamer.

Zijn het misschien de vissen hier, die met hun spreekwoordelijke stomheid deze fraaie cultuur van het zwijgen hebben voortgebracht? Men zwijgt hier, al naar gelang positie en aanleiding, verlegen of grimmig, ijzig of welbespraakt. Virgil Munteanu is een meester van de gesprekspauze. Hij laat even zijn ogen opflitsen als er een prominente naam valt, waar hij vervolgens niets over zegt, kijkt uit het raam en ziet zijn gesprekspartner dan weer lang en diepzinnig in de ogen. Munteanu is gouverneur van de Donau-delta, Roemeens gebied dat aan Oekraïne grenst. Tegenwoordig zwijgt Virgil Munteanu uiterst veelzeggend, want het gaat om alles of niets: de delta, mooiste natuurjuweel van Europa, dreigt ten onder te gaan. Alleen of die ondergang snel of sluipend verloopt is nog niet duidelijk.

Sinds midden mei graaft de Oekraïense regering het water weg uit het grootste nationale park van Europa. In alle stilte. ,,Ze willen een van de vele afvloeiingsarmen van de Donau, in het uiterste noorden van de delta, weer voor schepen uit de Zwarte Zee bevaarbaar maken,''zegt Munteanu.

Zijn informatie betrekt de Roemeen uitsluitend bij de Oekraïense milieubeschermers in het nabije Vilkove, want het Oekraïense baggerschip ligt voor anker in het streng afgeschermde grensgebied en kan niet worden bezocht of bezichtigd. Aleksandr Volosjkevitsj, Munteanu's Oekraïense collega, bevestigt de baggerwerken in het Oude Stamboelkanaal en is daarover niet minder opgewonden.

Als de Oekraïeners, zoals wordt gevreesd, behalve dat Oude Stamboelkanaal ook de noordelijke arm van de Donau, de Chilia, uitbaggeren zal het mooiste deel van de delta inclusief de grootste watervogelkolonie van Europa eenvoudig verdwijnen. Door de Chilia stroomt 56 procent van het water van de Donau. Als de vaargeul wordt uitgediept stijgt die hoeveelheid nog. ,,De delta loopt in dat geval gewoon leeg'', zegt Munteanu. De instanties in Oekraïne zwijgen. Tien diplomatieke nota's heeft Boekarest inmiddels aan de regering in Kiev gestuurd, zonder ooit antwoord te krijgen.

De zwijgzaamheid is niet specifiek Oekraïens. Hoofdcontractant bij de baggerwerken is de Duitse firma Möbiusbau, die over haar contract en het werk een strikt stilzwijgen in acht neemt. Wie Möbius opbelt, wordt verwezen naar de website van het bedrijf. Daarop staat dat ,,onze wortels in Hamburg liggen, waar Hanzetradities en -deugden nog alomtegenwoordig zijn'' en dat het er altijd om gaat ,,bouwen en milieubescherming met elkaar in overeenstemming te brengen''. Volosjkevitsj echter verwijt de Duitsers een drainagetechniek te gebruiken die zelfs de Oekraïense regering niet toelaat. De komende weken moet de eerste fase, de uitdieping van het Oude Stamboelkanaal, worden afgesloten.

Het gaat bij dit alles om een van de mooiste gebieden van Europa. Rond honderd kilometer van de Zwarte Zee, bij de stad Tulcea, deelt de Donau zich op in drie armen, die het water naar de zee afvoeren. Tussen de drie armen ligt een bijna zesduizend vierkante kilometer groot gebied van moerassen, een labyrint van kleine stromen en honderden meren – een Jurassic Park vol exotische moerasplanten. Honderden vogel- en vissoorten komen hier voor, vele zeldzaam, vele beschermd, vele ook alléén hier. De delta is een van Europa's belangrijkste rustplekken voor trekvogels op hun reis van Europa naar Afrika en terug.

De noordelijke arm, de Chilia, vormt de grens tussen Oekraïne en Roemenië. Maar als de Oekraïeners uit hun stroomopwaarts gelegen Donauhavens Reni en Ismail naar de Zwarte Zee willen varen, kunnen ze de Chilia niet gebruiken maar zijn ze aangewezen op de middelste arm, de Sulina, die al in de negentiende eeuw voor de scheepvaart geschikt werd gemaakt en die helemaal door Roemeens gebied stroomt. Met een uitgediepte Chilia krijgen de Oekraïeners hun eigen toegang tot zee en hoeven ze de Roemenen geen tol meer te betalen. Dat de Oekraïeners om die tol een van Europa's mooiste natuurgebieden kunnen vernietigen kan men zich echter ook in Tulcea niet voorstellen. Men denkt aan duistere zaken. ,,Wie over de Sulina vaart heeft een loods nodig'', zegt Botond Kiss, een oude vogelkenner van de milieudienst. ,,En zo'n loods ziet heel wat aan boord.'' De Zwarte Zee is een smokkelparadijs.

Tussen Roemenië en Oekraïne verlopen de zaken al jaren moeizaam. De NAVO en de EU hebben er jaren over gedaan om Boekarest te overtuigen een grensverdrag met Kiev te sluiten. Roemenië is inmiddels lid van de NAVO en kandidaat-lid van de EU. Oekraïne maakt geen kans op een lidmaatschap. Strategisch staan de tekenen op scheiding, niet op samenwerking.

De regering in Boekarest verdedigt de Donau-delta vooral zo ijverig omdat zij zelf en haar vrienden zo hun eigen plannen voor de vernietiging van de regio hebben, plannen die niet stroken met die van Oekraïne. Verwacht wordt dat Brussel vanaf 2007, als Roemenië tot de EU toetreedt, de visvangst hier zal verbieden. Wie daaraan wil verdienen moet dus snel voldongen feiten scheppen. De gemeenteraden van de minidorpen in de delta hebben tot voor kort de visconcessies steeds vergeven aan de bewoners, oudgelovigen van Oekraïense afkomst, de zogenoemde Lipoveni, wier voorvaderen zich hier tweehonderd jaar geleden vestigden om aan religieuze vervolging te ontsnappen.

Nu zijn de Roemeense nieuwe rijken aan de beurt. In het noorden van de delta heeft de multimiljonair, bankier en oud-tennisprof Ion ¸Tiriac de concessie, samen met prins Sturza, een oude tennispartner. In het midden vissen een vakbondsleider en lokale afgevaardigden van de regerende sociaal-democratische partij. Helemaal in het zuiden is de concessie in handen van een controversiële zakenman, Alexandru Bittner, financier van de familie van premier Adrian Nastase, een fervente sportvisser. De deltabewoners zijn vooral op de premier zo nijdig dat ze hun zwijgen steeds vaker verbreken. ,,Hier vist straks niemand meer voor eigen rekening'', zegt Ion, een 40-jarige inwoner van Sfîntu-Gheorghe. ,,Alles kopen ze op.'' Tot voor kort hadden de vissers in de christen-democratische politicus Cornel Simion uit Tulcea een verdediger. Maar sinds onbekenden zijn visbedrijf platbrandden zwijgt ook hij.

De rijken en machtigen vangen, behalve misschien als het om de kaviaar voortbrengende steur gaat, liever mensen dan vissen. De visserij geldt als toegangspoort voor het toerisme. Nu bezoeken jaarlijks 50.000 mensen de delta. Dat kunnen er twee miljoen worden, zo heeft een Britse studie in de jaren negentig berekend. Ook Munteanu wil graag aanhaken bij het toerisme. De Lipoveni en de andere delta-bewoners – 15.000 in getal – moeten, vindt hij, hun mooie, met riet bedekte huisjes verhuren aan vogelvrienden uit heel Europa. Voor de bouw van nieuwe huizen wordt geen grond ter beschikking gesteld – Munteanu heeft al tweehonderd illegale gebouwen laten neerhalen – maar de regel is dat waar iets heeft gestaan, iets nieuws kan verrijzen. Zo is in het gebied van de premier al een drie verdiepingen hoog hotel gebouwd.

Onder het etiket `agrotoerisme' is veel mogelijk. in Uzlina, waar Ion vroeger woonde, haalden op een dag in maart 1970 ijsschotsen als reusachtige zeisen alle bomen en huisjes om. De bewoners vluchtten naar het vasteland, maar behielden hun grond en verkopen die nu heel duur. Twee hotels en twee flatgebouwen zijn intussen in Uzlina verrezen. Een camping aan de Sulina-arm, waar ooit de communistische jeugd kampvuren ontstak, staat nu vol weekendhuizen. Zelfs het absolute verbod de broedplaatsen te betreden is niet absoluut meer: voor onderzoekers wordt een uitzondering gemaakt. ,,Onderzoek'', zegt ornitholoog Kiss, ,,is helaas een zeer rekbaar begrip.'' Als de overheid ergens een vinger uitsteekt, wordt altijd de hele hand genomen.

Het zou voor het milieu beter zijn, zegt hij, als onder de 5200 hier levende soorten de homo sapiens zou ontbreken. Omdat dat niet het geval is, wordt gevochten om elke bouwvergunning, visconcessie en motorboot. Als het aan milieubescherers lag werd er een algeheel jacht- en visverbod van kracht en zou op de Donau-armen alleen nog met elektrische boten gevaren mogen worden. Maar zolang er geen algemeen aanvaard concept bestaat kan elke milieuzondaar die een albatros neerhaalt, net zo goed met handgranaten schieten of een hotel bouwen. Of het water weggraven uit de hele delta.