Mentaal verzuim en tegenwoordigheid van geest

Plotseling is zo'n begrip er, mentaal verzuim. Tot een jaar geleden had niemand er ooit van gehoord, en ineens weten alle kranten en business magazines er van alles over te zeggen. Namelijk dat het een wijdverbreid verschijnsel is en dat het verschrikkelijk veel geld kost in de vorm van verloren productiviteit. ,,Wel op de zaak aanwezig, maar er niet mee bezig'', dat schijnt zo ongeveer de definitie te zijn.

Ik beken dat mijn reactie behoorlijk negatief en verontwaardigd was toen ik er voor het eerst over las. Wát mentaal verzuim? Verzuim is spijbelen, en het suggereert dat iemand de verplichting heeft ergens te zijn of iets te presteren waar hij nalatig in is. Maar als een medewerker zijn arbeidsovereenkomst ondertekent, kan hij zich alleen met zijn lijf en zijn uren verplichten voor de hem toegedachte taken. Zijn gedachten, zijn creativiteit, zijn liefde en zijn passie laten zich niet contracteren. Daar heeft hij geen zeggenschap over. Ze horen bij een autonoom domein, een vrijplaats, een gebied waar hij zijn heil kan zoeken en mens kan zijn wanneer zijn lijfelijke werk hem afstompt of geestdodend is. Want mentaal heeft te maken met mind, geest. Wie in een mentaal ongezonde situatie verkeert, is jegens zichzelf verplicht zijn geest terug te trekken of in veiligheid te brengen mentaal absent te maken. Wie dat niet doet, wie zijn vitale krachten geforceerd blijft geven aan iets waar geen zin meer in zit, die stevent af op een burnout of erger.

Er zijn werkomgevingen, met name in klassieke productieorganisaties, waar alleen van het lijf iets verlangd wordt. Ik heb ooit aan een lopende band kuipjes margarine in dozen verpakt. Na verloop van tijd deden mijn handen het werk vanzelf en waren mijn gedachten vrij om weg te dwalen naar het strand of naar het werkstuk dat ik nog moest schrijven. Dat was goed voor mij en goed voor het inpakken, want hoe minder ik erbij nadacht des te sneller gingen mijn handen. En het kon zo gaan, omdat ik als productiemedewerker alleen maar met kuipjes en dozen te maken had, niet met mensen. Dat is vrijwel nergens meer zo. Iedereen heeft bijna altijd een mens tegenover zich of aan de andere kant van de telefoon. We zijn allemaal dienstverlener geworden, en dat gaat alleen maar goed als je er helemaal bij bent, met belangstelling, oogcontact, speelsheid, en ja, geestigheid.

Maar de geest waait waarheen hij wil. Hij laat zich niet contracteren of prikklokken. Hij laat zich op zijn best uitnodigen, en komt alleen waar de lucht goed en gezond is. Mentaal verzuim is daarom een signaal dat de geest het ongezond vindt op de plek waar het lijf zijn uren doorbrengt. Mentaal verzuim is zelfbescherming, in de eerste plaats tot geestbehoud maar uiteindelijk tot lijfsbehoud. De geest houdt van leven, en hij geeft leven. Waar de geest weg is treedt de afbraak in. Voor een organisatie zit de grootste bedreiging van mentaal verzuim daarom niet in productiviteitsverlies en de daarmee gemoeide kosten. Het gaat erom dat het een symptoom is, en de kwaal is dat de organisatie zelf bezig is de geest te geven. Het is als geeuwen. Als iedereen het doet in het bedrijf of de afdeling waar jij de baas bent, helpt een geeuwverbod niet. Het betekent dat er iets anders aan de hand is; iets dat niet met de geeuwers te maken heeft, maar met de omgeving of met jou: er is een gebrek aan zuurstof, of je bent zelf stomvervelend. Tijd om de ramen open te zetten, of om op te houden met kletsen.

Dus als de geest buiten blijft spelen terwijl de lijven binnen zitten, vraag je dan af waar het zuurstofgebrek in je organisatie vandaan komt en doe daar wat aan. Zet de ramen open. Geef een voorbeeld, aannemend dat je zelf nog wel tegenwoordigheid van geest hebt. Creëer een zinvolle omgeving, met werk waar mensen zin in kunnen hebben en waar ze de zin van zien. Bevraag mensen, spreek ze aan op hun speelsheid en probleemoplossend vermogen. Zet bijvoorbeeld de vragen en puzzels waar je zelf niet uit komt op je interne website: er zijn van die problemen die bij de één maanden liggen te rotten, terwijl een ander er soms binnen een dag een verrassende oplossing voor heeft. 3M, het bedrijf dat onder andere de Post-It© stickers heeft bedacht, is een beroemd voorbeeld. Creativiteit en innovatie zijn de hoofdpijlers van zijn succes en om dat te bestendigen krijgen speelsheid en onconventioneel denken bij 3M ruim baan. Onderzoekers worden zelfs aangemoedigd een belangrijk deel van hun tijd vrij te maken voor dingen die niet aanwijsbaar nuttig zijn maar waar ze wel nieuwsgierig naar zijn. Zo zijn die gele stickertjes ontstaan: ze hadden een lijm ontwikkeld die niet goed plakte maar wel heel vaak. Bedenk daar maar eens een toepassing voor.

En als de geest zich dan weer present meldt, hoe zorg je dat hij blijft? Niet door garelen en keurslijven aan te leggen, want daar houdt hij niet van, dan is hij zo weer weg. De geest is een springerig, speels type, hij blijft nooit uren achtereen een routineklus doen of in een vergadering zitten. Hij loopt binnen waar hij niet gevraagd is, hij trekt laatjes open, maakt ongevraagde opmerkingen en komt met onconventionele ideeën. Geef hem ruimte, luister naar zijn invallen en kijk of je ze in de praktijk kunt laten landen.

De geest staat niet op de loonlijst. Als hij wegblijft is dat geen contractbreuk of verzuim. Als hij wel komt en wil meespelen is het een bonus, en een geschenk van vitaal belang. Je krijgt er een medewerker van formaat bij, en hij komt niet voor het geld. Hij werkt voor niets, want hij doet mee omdat hij er zin in heeft.