`Alles gebeurde op klaarlichte dag'

De Ethiopische federale republiek, opgedeeld op basis van stammen of groepen van stammen, is uniek voor Afrika. Maar in Gambela leidde de tribale democratie tot xenofobie. Laatste deel van een tweeluik.

Achati Ojulu wilde haar man niet in een massagraf begraven. ,,Een dominee verdient respect. Daarom overhandigde ik zijn lijk niet aan de autoriteiten'', zegt ze. Ze zit op een geitenvel bij het graf dat ze zelf groef voor haar echtgenoot, naast zijn vernielde kerk. ,,Ik zal u de waarheid vertellen'', belooft ze. ,,Alles gebeurde op klaarlichte dag.''

Het was zaterdag 13 december 2003 in Gambela, hoofdstad van de semi-autonome regio met dezelfde naam in de laaglanden van het zuidwesten van Ethiopië. Die dag ging er iets verschrikkelijk mis met de tribale democratie van Ethiopië, een voor Afrika uniek federaal bestel waarbij de op stammenbasis gevormde regio's zichzelf mogen besturen. De hel brak los bij de kerk van de 50-jarige dominee Okwier Oletho. Gambela was in de greep gekomen van blinde stammenhaat. In de regio woonachtige bewoners uit de hooglanden, samen met het federale leger dat goeddeels uit hooglanders bestaat, namen wraak op iedere Anuak die ze in hun vizier kregen. De kerk van Ojulu's man ligt in een woonwijk van Anuaks.

Ojulu en haar man bevonden zich die ochtend in het centrum van Gambela waar ze hoorden dat buiten de stad een auto was overvallen. De acht inzittenden, allen hooglanders, waren gedood. Opgewonden hooglanders in Gambela gaven de Anuaks de schuld van deze moord en en gingen over tot vergelding. ,,Mijn echtgenoot liep naar huis en begon te bidden voor vrede'', vertelt Ojulu. ,,De regeringssoldaten omsingelden ons erf. Mijn man smeekte hen om hem te sparen maar ze zeiden dat hij Anuak was en dus schuldig. Ze gooiden een granaat in ons huis, hij sprong door het raam en werd doodgeschoten. Andere hooglanders bewerkten zijn lichaam met messen en bijlen.''

Overal in de wijk staken hooglanders woonhuizen van de Anuak in brand en ook de kerk lieten ze niet ongemoeid. Daar troffen ze het koor dat had willen oefenen voor de mis op zondag. Twee koorleden werden gedood evenals vijf andere kerkmedewerkers. Ruim vierhonderd doden vielen er dat weekend.

De volgende dagen breidden de wraakacties zich uit naar dorpen buiten de stad, waarbij opnieuw tientallen doden vielen. Geëmotioneerde Anuaks spreken van een genocide. Twintigduizend stamleden vluchtten naar Zuid-Soedan, samen met de president van de regio, Okello Akway. Sindsdien is Gambela een tijdbom, de onveiligste regio van Ethiopië, met aanvallen door vermeende Anuak-rebellen en troepenversterkingen door de federale regering.

De in 1991 in Ethiopië afgekondigde tribale democratie leidde in Gambela tot aanscherping van tribale tegenstellingen, tot paranoia en haat. De regionale regering is verdeeld. De federale regering grijpt hardhandig in en wakkert daarmee het geweld verder aan. In Gambela heeft geen snelle ontwikkeling plaatsgevonden, anders dan in de noordelijke regio Tigray. Er zijn geen asfaltwegen, nieuwe regeringsgebouwen of industriële projecten. De bedoeling van het federale bestel dat iedere regio bestuurd zou worden door haar eigen inwoners werd niet gerealiseerd: meer dan de helft van de ambtenaren komt uit het hoogland.

De conflicten in Gambela begonnen al vóór de machtsovername in Ethiopië door de Tigrese rebellen van premier Meles Zenawi in 1991. De grootste stammen, de landbouwers (de Anuak) en de veehouders (de Nuers), wedijverden om land, soms met bloedige gevolgen. Al honderden jaren hebben de Nuers hun grondgebied uitgebreid in Soedan ten koste van andere stammen, zoals de Anuaks die zich terugtrokken in Ethiopië.

Ook de hooglanders droegen bij aan explosieve tribale cocktail in Gambela. Tienduizenden van hen daalden onder keizer Haile Selassie en diens opvolger president Mengistu Haile Mariam neer in Gambela, want in hun bergen was tekort aan land. De Anuaks blijven de status opeisen van oorspronkelijk bewoners van Gambela en zien de Nuer, die lang geleden uit Soedan emigreerden, en de hooglanders als indringers, als buitenlanders.

Een klein bevrijdingsfront van de Anuaks had een bijdrage geleverd aan de zege van de rebellen van Meles Zenawi. Daarvoor werd hun stam beloond. De Anuaks kregen in 1991 van de federale regering de macht in de regio Gambela, tot ergernis van de Nuers. Toen na enige jaren hun regionale regering corrupt bleek en de onveiligheid toenam, greep de federale regering in, dit keer ten gunste van de Nuers. In 2002 ontbond ze de regionale regering, richtte nieuwe tribale partijen op, ontsloeg Anuak-ambtenaren en arresteerde Anuak-politici. De Anuaks zwoeren wraak. Talrijke ontslagen Anuak-politieagenten trokken met hun wapens de bush in. Zij vormen nu de basis van de Anuak-rebellen die de regio onveilig maken.

In de lokale politiek draait alles om stamafkomst. Hoewel de kerken met enig succes hebben geholpen bij verzoening zijn ook zij op stambasis opgedeeld. Na de recente bloedbaden van hooglanders en leger verzoenden de Nuers en Anuaks zich. Samen richten ze zich nu tegen de hooglanders. ,,We moeten ons bevrijden van het Ethiopische juk'', foetert een Anuak. ,,De hooglanders willen ons land en onze olie inpikken, we moeten de wapens opnemen.'' De olievelden van Zuid-Soedan lopen door naar Gambela en het Maleise bedrijf Petronas gaat deze ontginnen, een vooruitzicht dat de inzet bij de geschillen nog groter maakt.

Toont de gevaarlijke xenofobie in Gambela niet aan dat democratie op basis van stammen onwerkbaar is? ,,Nee'', zegt Keth Twoch, plaatsvervangend president van Gambela, ,,Deze fase is slechts een eerste fase in de nieuwe orde. Later kunnen tribale partijen besluiten samen te gaan.'' Volgens de gedachte achter het tribale federalisme kunnen verschillende stammen binnen één regio alleen aanspraak maken op hun rechten als zij ieder een eigen partij hebben. In Gambela betekent dit dat iedere partij alleen de belangen van haar eigen stam nastreeft zonder te willen samenwerken.

,,We eisten vrijheid en ontwikkeling voor álle stammen. Niet een tribale democratie met een politiek van verdeel-en-heers'', zegt een intellectueel in Addis Abeba die aanvankelijk de nieuwe orde steunde. ,,Wat begon als een uniek politieke model voor Afrika, bracht bovenal voordeel voor de Tigreëers rond premier Meles Zenawi, terwijl de federale regering de andere regio's is blijven domineren. De situatie in Ethiopië is er alleen maar door verslechterd.''

Laatste deel van een tweeluik over federalisme in Ethiopië. Het eerste deel verscheen op 3 augustus.