Het laatste zetje bij de voordracht was Kroes' sekse

De nominatie van oud-minister Neelie Kroes als opvolger van de liberaal Bolkestein kwam pas de afgelopen dagen definitief rond. Dankzij het CDA, én dankzij Zalm, Van Aartsen en Barroso.

Het beste resultaat voor alle partijen. Zo kwalificeren direct betrokkenen het spel dat afgelopen weken is gespeeld in de voordracht van Neelie Kroes als nieuwe Nederlandse eurocommissaris. Premier Balkenende, de vice-premiers Zalm (VVD) en De Graaf (D66) en minister van Buitenlandse Zaken Bot (CDA) hebben allen gekregen wat ze wilden. Een zware economische portefeuille, een vrouw én een liberale commissaris.

Pas de laatste dagen is er schot gekomen in de voordracht. Zo'n drie weken geleden is de route naar dit scenario ingezet, zegt een direct betrokkene. Balkenende heeft toen tegen commissievoorzitter José Manuel Barroso gezegd dat Nederland hem best aan een vrouwelijke commissaris wilde helpen, maar dat in ruil daarvoor dan wel een zware, liefst financieel-economische post zou moeten staan. Bewust heeft Balkenende in zijn gesprekken met Barroso zich niet achter één kandidaat geschaard, omdat de post nog niet duidelijk was. ,,Als het Landbouw was geworden, was er nog een terugvaloptie met Veerman'', zegt een betrokkene.

Uit Brussel kwam half juli het bericht dat Barroso naarstig op zoek was naar een vrouw. Hij zou enkele zware posities beschikbaar hebben voor het land dat hem aan `zijn' achtste vrouw zou kunnen helpen. Maar Nederland kwam nog niet over de brug, het CDA speelde het spel anders. In Brussel begreep de kring rondom Barroso niets van de Nederlandse opstelling. Nederland kreeg toezeggingen over zware posten, maar kwam niet met een naam.

Donderdag 22 juli was voor de VVD de maat vol. In een overleg tussen de vier gemandateerde ministers bleek dat het CDA nog steeds niet voluit achter de kandidatuur van Kroes wilde staan. Zalm zei toen dat, mocht het CDA Veerman alsnog naar voren schuiven, hij zichzelf zou kandideren. Volgens een betrokkene moest die opmerking gezien worden als ,,een mix van humor en de druk verhogen''. Het miste zijn uitwerking niet. Maandag 26 juli was er telefonisch overleg tussen Kroes en Van Aartsen, Zalm (die vakantie vierde op Cyprus) en Balkenende en werd duidelijk dat Kroes de enige Nederlandse kandidaat zou zijn.

De keuze voor Kroes was binnen de VVD al langer bekend. Toen het voor een aantal ingewijden duidelijk werd dat Bolkestein twijfelde aan een eventuele tweede termijn, is in kleine kring gesproken over nieuwe liberale kandidaten. Daarbij kwamen de namen van Kroes, maar ook die van NAVO-ambassadeur Michiel Patijn, boven drijven. Een betrokkene zegt dat al snel duidelijk werd dat Patijn ,,te ambtelijk'' was en Kroes juist ,,politieker, ervaring in het bedrijfsleven én nog vrouw ook''.

In gesprekken tussen de liberale bewindslieden bleek dat niet iedereen Kroes direct zag zitten. Met name Van Aartsen drukte door, en eiste van Zalm dat hij zich ook in het kabinet hard zou maken voor haar. Ook Kroes zelf eiste dat Zalm zich volledig zou committeren aan haar kandidatuur. Zalm hakte daarop de knoop door: de VVD zou voor Kroes gaan. Kroes had Zalm bij het opstellen van de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer én bij het vinden van vrouwelijke bewindslieden erg geholpen.

Ook Van Aartsen wilde graag een vrouwelijke kandidaat. De fractievoorzitter is gevoelig voor de verhouding mannen en vrouwen, ook binnen zijn eigen fractie benoemde hij mede om die reden Bibi de Vries tot vice-voorzitter. Op 7 mei dit jaar, de dag dat de huidige eurocommissaris Frits Bolkestein in een interview met deze krant zijn aftreden bekend maakte, schoof Van Aartsen namens de liberalen Neelie Kroes naar voren. Hij had ingeschat dat als het er in Brussel op aan zou komen, een vrouwelijke kandidaat meer kans zou maken dan een man.

Binnen het CDA bleef het stil. De christen-

democraten spraken in een debat in de Tweede Kamer niet openlijk hun steun uit voor de VVD-kandidaat, maar kwamen ook niet met een eigen kandidaat niet formeel tenminste. In de wandelgangen circuleerden toen al wel de namen van minister Cees Veerman (Landbouw) en oud-minister van Financiën Onno Ruding. Ruding, die in maart de functie van voorzitter van de Raad van Commissarissen bij de Bank Nederlandse Gemeenten accepteerde, zou echter al in een vroeg stadium hebben laten weten niet in te zijn voor een eurocommissariaat. Veerman lag wel goed in Brussel, met name bij enkele grote landen, waaronder Frankrijk.

Pas tijdens het Europees kampioenschap voetbal, in juni, toen inmiddels bekend was dat Barroso de Commissie zou gaan leiden, kwam het spel goed op de wagen. Tijdens de wedstrijd Nederland-Duitsland sprak premier Balkenende voor het eerst met Barroso over de kwestie. De twee kennen elkaar al langer, en Balkenende had met zijn Europese partij een belangrijke rol gespeeld in de benoeming van de Portugees. Kroes zelf sprak vorige week vrijdag in Lissabon voor het eerst met Barroso. Een dag eerder sprak zij in Den Haag met Balkenende. Het feit dat Barroso per se minimaal acht vrouwen in zijn commissie wilde, wordt door Nederlandse betrokkenen gekwalificeerd als ,,het laatste zetje'' dat nodig was om Kroes naar Brussel te krijgen. ,,Het was planning én geluk'', aldus een VVD'er. Gisterenmiddag rond half vijf belde Barroso met Balkenende met het verlossende antwoord: Kroes was erdoor. Krap een uur later hoorde Kroes het nieuws van de premier zelf.