Visitekaartje voor de toekomst

Jonge kunstenaars uit de tien nieuwe lidstaten van de Europese Unie exposeren in Den Haag. Fotografie en videokunst voeren de boventoon.

Teddyberen aan een zuil, een opblaasbare reuzenspin met mobiele telefoons aan zijn poten, gehoorgestoorde kinderen die ongegeneerd de Polish Mass van Jan Maklakiewicz zingen. De politiek is ver te zoeken in de Grote Kerk in Den Haag. Toch is de aanleiding voor de tentoonstelling Breakthrough wel degelijk politiek: de toetreding van tien nieuwe lidstaten en het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie.

,,We wilden geen artistieke visie op de EU geven maar een speurtocht door de nieuwe lidstaten organiseren'', stelt tentoonstellingsmaker Arnoud Odding. ,,We vroegen tien onafhankelijke curatoren om werk in te sturen van jonge kunstenaars die vernieuwend zijn maar nog niet internationaal bekend. Een thema zou werken als een dwangbuis. We wilden meer signalerend zijn.''

Het deelnemersveld telt 39 kunstenaars, de artistieke snijkant van het nieuwe Europa. Daaronder slechts één traditionele schilder, een paar beeldhouwers en relatief veel fotografen en videokunstenaars. ,,Vooral uit Tsjechië en Slowakije kwam opvallend veel kwalitatief hoogstaande kunst'', vertelt de als <waanja> bekendstaande Radek Vana, die deel uitmaakte van de selectiecommissie. ,,Malta bleek moeilijk. Er zijn daar maar weinig jonge kunstenaars actief. In die zin is het echt anders dan de andere nieuwe EU-lidstaten.''

Onder de twee geselecteerde Maltese kunstenaars bevindt zich wel de enige exposant met expliciet politiek werk. Ruth Bianco's collageserie Wall of Prayer bombardeert de kijker met beelden van recente oorlogshandelingen in onder andere Afghanistan, Irak en Israël. ,,Mijn werk gaat over grensoverschrijding'', legt ze uit. ,,Door foto's te digitaliseren, uit te printen en te bewerken overschrijd ik de technische grens van de computer. Maar inhoudelijk gaat het om de angst die de afbraak van grenzen met zich meebrengt. Het uitgummen van grenzen binnen Europa roept nieuwe grenzen in het leven. En nieuwe vormen van onzekerheid, zoals bijvoorbeeld de dreiging van terreur.''

Het Maltese kunstklimaat waar Bianco uit voortkomt was lange tijd blijven steken in de barok; pas in de jaren vijftig drong het modernisme door op het eiland. Het creatieve circuit in Estland daarentegen wordt overheerst door hightech videokunst. Slovenië, thuisland van de met menselijke microben werkende Polona Tratnik, is weer meer ontwikkeld op conceptueel vlak. ,,Toch is er wel een overkoepelende tendens – hoewel we die pas herkenden toen we de tentoonstelling hadden samengesteld'', vindt Odding. ,,Alle kunstenaars werken beschouwend. Op een of andere manier zijn ze met hun omgeving bezig, ze zijn contextgericht. Maar de angst die we aanvankelijk hadden voor een folkloristische vorm van exotisme, is onterecht gebleken.''

Toch verraden sommige werken wel duidelijk hun herkomst. Van de fotoserie Riga's Mode – bejaarde Letten in soms hilarische outfits die dertig jaar geleden hip waren – is te zien dat hij niet is gemaakt in Duitsland of Nederland. De documentaire fotografie van de Tsjech Martin Kollár toont grauwe woonkazernes die een onmiskenbare Oostblok-sfeer ademen. Maar aan de patchwork tunnelinstallatie van Demetris Neokleous of pilaar met pluche knuffelberen van Julita Wójcik is niet te zien dat de makers respectievelijk Cyprioot en Pool zijn.

De kunst uit de nieuwe EU-lidstaten is misschien al Europeser dan hun inwoners, puur vanwege zijn verankering in de internationale kunsttaal. <waanja>: ,,Sinds de tweede helft van de jaren tachtig zijn de contacten tussen Oost-Europa en het westen enorm toegenomen. Tsjechen en Polen studeren hier aan de Rijksacademie. Iedereen reist, exposeert op buitenlandse manifestaties, doet verschillende invloeden op via internet en tijdschriften. Eigenlijk is de titel Breakthrough ook niet helemaal juist. De doorbraak heeft al plaatsgevonden, heel terloops en haast ongemerkt. Deze tentoonstelling is meer een visitekaartje voor de toekomst.''

Ruth Bianco vindt de tentoonstellingstitel echter wel raak. Maar zij draait de betekenis van de `doorbraak' dan ook om. ,,Beeldende kunst en kunstenaars worden op Malta nog steeds niet erg serieus genomen. Ik hoop dan ook dat de toetreding tot de EU niet alleen handel en economie een zetje zal geven, maar dat het een artistieke doorbraak betekent. Dat de kunst eindelijk een professionele status krijgt.''

Breakthrough - Perspectives on art from the ten new member states: t/m 29 aug in Grote Kerk, Den Haag. Tijdens de expositie vertoont het Shadow Festival documentaires uit de nieuwe EU-lidstaten. Inl: www.grotekerkdenhaag.nl