Nooit meer overheersing in Ethiopië

De Ethiopische federale republiek, opgedeeld op basis van stammen of groepen van stammen, is uniek voor Afrika. In Tigray lijkt het federalisme succes te hebben. Deel één van een tweeluik.

De zure geur van bier vult het huisje van Hagos Yigrew in de hooglanden van de Noord-Ethiopische regio Tigray. Gehurkte mannen in grijze dekens drinken de traditioneel gebrouwen vloeistof uit plastic bekers, die naarmate de alcohol invloed krijgt, steeds vaker omvallen op de vloer met stro. Een ezel in de hoek van de donkere ruimte kijkt wazig toe. Het is in het gehucht Asegeda vandaag feest, Sint George, een belangrijke datum op de kalender van de Ethiopische koptische kerk.

De mannen beginnen door elkaar te praten en knippen met hun vingers om de aandacht. Kuikens schieten weg van schrik. ,,Onze autonome regering van Tigray herverdeelde het land en nu hebben we allemaal iets meer grond om te bebouwen. Dat is goed'', zegt Hagos Yigrew. Een jonge man spreekt hem tegen: ,,Dat was al weer ruim tien jaar geleden en nu er zijn geen akkers over voor ons jongeren. Wij kunnen niet leven van het land.''

Een priester met een traditionele vliegenmepper kruipt door de nauwe deuropening. Iedereen kust zijn zilveren crucifix. ,,In mijn dorp introduceerden de autoriteiten zonnepanelen en hebben we voor het eerst elektriciteit. Nooit eerder keek de overheid naar ons om'', mengt hij zich in de discussie. Een man met één oog durft hem tegen te spreken: ,,Dat is omdat jouw dorp vlak langs de weg ligt. In Asegeda doen ze niets.'' Die opmerking leidt tot opwinding. ,,We moeten voor ons zelf leren zorgen'', roept iemand. Waarop een ander fluistert: ,,Daarom gaan we illegaal hout kappen in de aangrenzende regio van de Afars, daar staan nog bomen.''

De ezel balkt en dat doet de mannen even zwijgen. Buiten dondert het en de regen teistert het kale, geërodeerde landschap. Tigray was tot voor kort één van de armste gebieden van Ethiopië. Keizer Haile Selassie voerde er geen enkel ontwikkelingsproject uit en diens opvolger Mengistu Haile Mariam liet er voornamelijk bommen vallen in een vergeefse poging de rebellie van het Tigrese Volksbevrijdingsfront (TPLF) te onderdrukken. ,,Nu heerst er vrede en dat hebben we te danken aan het TPLF'', besluit Hagos Yigrew. ,,Daarom steunt iedere Tigreëer de regering.'' Instemmend gemompel. Met die opmerking lijkt iedereen het eens.

Twee uur rijden van Asegeda ligt de regionale hoofdstad Makelle. De stad heeft een ware metamorfose ondergaan sinds het TPLF in 1991 de macht heeft overgenomen in Ethiopië, samen met enkele kleine, op regionale basis gevormde verzetsbewegingen elders in het land. Makelle is in omvang verdrievoudigd. De onverharde landingsbaan maakte plaats voor een internationale luchthaven, van waar een snelweg naar het centrum leidt. In plaats van het openbaar vervoer per huifkar tuffen er nu taxi's door de straten met nieuwe kantoorgebouwen. Buiten het centrum verrezen spiksplinternieuwe industrieën, met als pronkstuk een milieuvriendelijke cementfabriek. Wie de vooruitgang in Ethiopië onder het nieuwe regime wil zien, moet naar Tigray reizen.

Na de val van Mengistu in 1991 voerden de nieuwe machthebbers rond premier Meles Zenawi, de leider van het TPLF, in het gehele land een voor Afrika uniek politiek model in: tribale democratie. Ze proclameerden een federale republiek die is opgedeeld op basis van stammen of groepen van stammen. Iedere regio heeft een semi-autonome status met een eigen regering en parlement. De honderden jaren oude Ethiopische staat (toen Abessinië) was altijd bestuurd door keizers van één bevolkingsgroep, meestal de Tigreëers of de Amharen. Onder Haile Selassie en Mengistu hadden de Amharen het meest geprofiteerd. De Oromo's, de grootste bevolkingsgroep, en de Tigreëers voelden zich achtergesteld. In het nieuwe federale stelsel zou overheersing door één groep nooit meer mogen voorkomen.

De beter opgeleide bewoners van de federale hoofdstad Addis Abeba zijn hun stamafkomst vaak ontgroeid en zij ervaren het politieke model als primitief en onwerkbaar. Zij prijzen de democratische vrijheden, die beperkt zijn, maar zonder precedent in de lange Ethiopische geschiedenis.

Maar zij kritiseren de dominante positie van het TPLF in de federale regering. En volgens hen worden de Tigreëers en hun regio voorgetrokken.

,,Nonsens'', reageert Tsegaye Berhe, president van de regionale regering in Makelle. ,,Onze tegenstanders kritiseren ons omdat de federale premier Meles Zenawi een Tigreëer is. Wij Tigreëers zijn goed georganiseerd, we zijn gemotiveerd en niet corrupt, daarom ontwikkelen wij ons sneller dan de bevolking in andere regio's.''

In Tigray bestaat een solide eenheid. In de regionale regering en het parlement zitten louter leden van het TPLF. Geen oppositiepartij in Tigray nam de moeite om aan de verkiezingen in 2000 deel te nemen. In de woorden van een TPLF functionaris destijds: ,,Er werd water en melk vermengd toen het TPLF zich tijdens de bevrijdingsstrijd met het volk verbond. Als je de twee nu probeert te scheiden, zal je het gehele mengsel moeten weggooien.'' Uit vrijwel alle families streden zonen en dochters in het TPLF en na de zege piekerde geen Tigreëer er over om op een andere partij te stemmen. Hoe lang kan zo'n eenheid standhouden die in het vuur van de strijd is gesmeed?

De Tigrese president Tsegaye Berhe ziet een complot achter de beschuldigingen over de bevoorrechting van Tigray. ,,Die critici willen de federale regering in Addis Abeba omverwerpen door een splitsing in het TPLF te bewerkstelligen'', meent hij.

De gevaarlijkste tegenstanders van de federale premier Meles Zenawi zitten echter in het TPLF zelf. In 2001 wankelde de positie van Meles toen een prominente groep TPLF-dissidenten hem beschuldigde de oorspronkelijke idealen van de verzetsstrijd overboord te gooien. Het TPLF hing in zijn bushdagen het marxisme aan. Meles won de machtsstrijd en zuiverde de partij van zijn opponenten.

,,Het TPLF is niet democratisch'', klaagt een voormalig lid van het Centraal Comité van de partij. ,,Tigreëers kunnen niet meer trots zijn op hun TPLF.'' Nog steeds roeren dissidenten zich en voor het eerst protesteerden zelfs Tigrese boertjes, hoewel zij geen politieke eisen stelden. In mei demonstreerden zij in het stadje Aby Adi voor betere sociale voorzieningen, waarna de regionale autoriteiten verdere betogingen verboden. ,,Er zullen steeds meer barsten ontstaan in de eenheid van het TPLF'', voorspelt het voormalige partijlid dat anoniem wil blijven.

De onenigheid binnen het TPLF blijkt in belangrijke mate het gevolg van het moeizame veranderingsproces van guerrillastrijders tot burgerpolitici. In de dagen van het verzet werden fervente dissidenten simpelweg uit de weg geruimd. De guerrillastrijders konden de ongeletterde bewoners in de door hen gecontroleerde gebieden de marxistische modellen van de Sovjet-Unie of Albanië aanpraten, zelfs nadat deze landen het socialisme de rug hadden toegekeerd. Veel van die dirigistische neigingen leven voort onder de Tigrese leiders.

Officieel kent Ethiopië een markteconomie, maar in de praktijk heeft de staat veel meer dan in andere Afrikaanse landen een dominante invloed. De belangrijkste industriële projecten rond Makelle blijken in het bezit van Effort, een aan het TPLF gelieerd bedrijfsconglomeraat.

Deze fabrieken zijn op collectieve basis georganiseerd. ,,De bevolking besluit wat we met de winst doen'', legt Habte Hadish uit, manager van een assemblagefabriek voor vrachtwagens. ,,Vraag aan iedereen op straat wie deze fabriek bezit en je zult horen: het volk is de eigenaar.''