Turks recht naar Europese maatstaf

Turkije werkt aan een nieuw wetboek van strafrecht. Deze onderneming biedt het land de kans om het Turkse strafrecht in één klap op Europees niveau te brengen. Maar gaat Ankara die kans grijpen?

Elke dag kwam de gehate dienstplicht voor Yusuf dichterbij. De Turkse modeontwerper houdt zeer van mannen en weet ook zelf dat hij dat uitstraalt.

,,Voor homo's is de dienstplicht in Turkije gruwelijk'', vertelt hij. ,,Je wordt vernederd, verkracht, het is één grote hel.''

Om die hel te ontlopen, ondernam Yusuf de enige stap die homo's kunnen ondernemen. Hij liet zich fotograferen met een andere man in een pose die weinig te raden over liet over zijn (passieve) seksuele oriëntatie. Gewapend met die foto ging hij naar de krijgsmacht. Die stuurde hem naar een ziekenhuis waar hij een week lang ondervraagd werd door legerpsychologen. Zij concludeerden dat hij `echt' homo was en daarom niet in dienst hoefde: Yusuf was gered van de hel.

Ook al is het een aantal jaren geleden, de modeontwerper en bewonderaar van Jean-Paul Gaultier vindt het nog steeds moeilijk om over `de foto' te praten. Natuurlijk is hij blij dat hij niet in dienst hoefde, maar tegelijkertijd voelt hij medelijden voor al die duizenden andere homo's die bang waren zich te laten fotograferen en dus wel in dienst gingen. Maar bovenal is hij woedend dat je als homo in een land als Turkije zo wordt gediscrimineerd dat je je toevlucht moet nemen tot zo'n dramatische actie. ,,Wanneer kunnen wij in Turkije gewoon leven, net als in Europa?'', zucht hij.

Enige maanden geleden leek het nog dat het tij in Turkije voor homo's snel ten goede zou keren. Want Turkije werkt aan een nieuwe strafwet en in een van de eerste ontwerpen stond een paragraaf waarin discriminatie op basis van seksuele oriëntatie werd verboden. Maar inmiddels heeft de subcommissie Justitie van het Turkse parlement de wet besproken en de antidiscriminatieparagraaf is gesneuveld. ,,En dus is er weinig hoop dat het leven voor mensen als Yusuf snel beter wordt'', zegt Müjde Bilgütay van Vrouwen voor de Rechten van Vrouwen – Nieuwe Wegen (WWHR).

Bilgütay heeft de debatten over de ontwerpwet vanaf het begin gevolgd en de laatste tijd is zij steeds somberder geworden. Turkije wil graag lid worden van de Europese Unie en de herziening van het wetboek van strafrecht zou het recht in Turkije in één klap op `Europees' niveau kunnen brengen. Maar de laatste tijd is het flink misgelopen in de commissie van het parlement. En dat niet alleen voor homo's, maar ook voor bijvoorbeeld vrouwen.

Neem een beladen onderwerp als eerwraak. Per jaar worden in Turkije ten minste honderd vrouwen vermoord omdat zij de eer van de familie te schande gemaakt zouden hebben. Vorig jaar trof dat lot nog het meisje Zarife uit Almelo, die tijdens een vakantie in Turkije door haar vader werd vermoord omdat zij een relatie zou hebben met een getrouwde man.

In het verleden bood de Turkse wet allerlei sluipwegen voor sociaal-conservatieve rechters om plegers van eerwraak er met een lichte straf van af te laten komen. De nieuwe strafwet moest anders worden, vonden vrouwenorganisaties. Maar ook dat blijkt nu flink tegen te vallen, aldus Bilgütay.

,,De nieuwe ontwerpwet heeft het niet over eerwraak maar over moorden in de naam van sociale gebruiken.''

Deze definitie heeft grote consequenties. Vrouwenorganisaties wilden dat eerwraak bij moord gezien zou worden als `verzwarende omstandigheid', waardoor er geen strafvermindering kan worden toegepast. Maar doordat de term `moord in de naam van sociale gebruiken' in de wet staat, geldt die harde aanpak alleen voor eerwraakmoorden waar een groep (bijvoorbeeld een stam) toe besluit. ,,Maar in de meeste gevallen gaat het bij eerwraak om bijvoorbeeld een man die zijn vrouw vermoordt. Dan gaat het niet om de eer van de groep maar om zijn individuele eer. Door die nieuwe definitie geldt die harde aanpak niet voor zulke gevallen.''

Ook op andere punten stelt de ontwerpwet inmiddels flink teleur, aldus Bilgütay. Zo wilden vrouwenorganisaties een harde aanpak van de zogeheten maagdelijkheidstest, die in conservatieve milieus in Turkije wordt gezien als middel om te controleren of een meisje wel `zedig' is. Maar de ontwerpwet heeft het niet over `maagdelijkheidstesten' maar over `genitale inspectie'.

Positief is, aldus Bilgütay, dat alleen rechters en officieren van justitie zo'n test nog kunnen eisen. Als bijvoorbeeld een onderwijzer/leraar daartoe opdracht geeft (zoals vroeger vaak het geval was), dan is het strafbaar. Maar daar staat een hele rij negatieve dingen tegenover. Zo worden doktoren die zo'n test uitvoeren niet gestraft. Als een meisje minderjarig is, kan ook de vader nog steeds ongestraft zo'n test laten uitvoeren.

Daar komt nog bij dat de ontwerpwet seks tot de leeftijd van achttien jaar – ook als beide partners het willen – onwettig verklaart. Bij een gerechtelijk onderzoek naar zulke seksuele contacten zullen openbare aanklagers al snel hun toevlucht nemen tot maagdelijkheidstesten om te bewijzen dat er wat is gebeurd.

,,En dus zal het aantal van zulke testen eerder toenemen dat afnemen'', zegt Bilgütay.

In september gaat het Turkse parlement waarschijnlijk definitief over de wet stemmen en tot die tijd heeft Bilgütay nog een beetje hoop. De Europese Unie, die in december zal besluiten of ze met Turkije de onderhandelingen wil openen over het lidmaatschap, zou Ankara onder druk moeten zetten. Eerder al liet de ambassadeur van de Europese Commissie in Ankara, Kretschmer, weten veel belang te hechten aan de wet en dat stimuleerde de Turkse wetgevers toen tot enige liberalisme. Maar nu dat is weggesijpeld, lijkt het tijd voor een nieuw offensief. Pas in september, aldus Bilgütay, wordt duidelijk hoe het gaat aflopen.

Modeontwerper Yusuf heeft er weinig vertrouwen in. Al te vaak heeft hij aan den lijve ondervonden hoe hard de Turkse maatschappij zich opstelt tegen homo's. Zelfs al zou de nieuwe wet een verbetering inhouden voor homo's, dan nog blijft de Turkse maatschappij dezelfde.

Toen Yusuf een jeugdvriend vertelde dat hij `zo' was, nam die onmiddellijk afstand. ,,Hij was bang dat ik zijn broer zou gaan versieren.'' Als hij zich gewaagd kleedt, wordt hij nagekeken op straat en praten mensen over hem.

's Nachts droomt de modeontwerper vaak van een grote raket die hem wegvoert uit Turkije naar een land van vrijheid, waar het wemelt van de modellen van Jean-Paul Gaultier. Maar als hij 's ochtends wakker wordt, is de raket weg en de discriminatie gebleven. ,,Turkije is niet Europees'', zucht Yusuf, ,,en dat gaat het voorlopig niet worden ook.''