Japanse leraren voor straf terug in schoolbank

Aan het begin van het schooljaar en bij de diploma-uitreiking zijn volkslied en vlag verplicht in Tokio. Niet alle leraren voelen iets voor een nationalistisch ritueel.

Zo'n tweehonderdvijftig leraren in Tokio zitten deze zomervakantie voor straf in de schoolbank. Ze moeten spijt betonen voor hun wandaden. Hun misdrijf? Ze zijn niet opgestaan tijdens het spelen van het volkslied bij diploma-uitreikingen in maart.

De bejaarde, conservatieve gouverneur van Tokio, Shintaro Ishihara, voert een kruistocht tegen linkse onderwijzers. De jeugd dient een ,,gezond nationalisme'' te hebben, zei hij eerder dit jaar in de Tokiose raad. Dit nationalisme hamert hij erin door alle gemeentelijke scholen te verplichten de nationale vlag te hijsen en het volkslied te zingen tijdens de ceremoniële diploma-uitreiking en bij het begin van het schooljaar.

Bij de diploma-uitreikingen in maart, de eerste ceremonie sinds de invoering van de verplichting, constateerden inspecteurs dat 245 leraren niet meededen. Niet alleen kregen ze voor straf een korting op hun salaris, ook werd een speciale cursus aangekondigd om ,,herhaling te voorkomen''.

Vandaag draafde de eerste groep op. ,,Maar de woorden vlag en volkslied zijn helemaal niet gevallen'', zei leraar Naoyuki Hoshino op een persconferentie na afloop van de cursus verbaasd. ,,Dus heb ik gevraagd waarom we nu eigenlijk moesten komen, maar ik heb geen antwoord gekregen.''

Twee maanden geleden had het hoofd van de Tokiose onderwijscommissie nog dreigende woorden gesproken die rechtstreeks afkomstig leken uit vooroorlogs Japan of communistisch China ten tijde van de Culturele Revolutie. ,,Er zal strenger dan voorheen worden gestraft'', zei Yokichi Yokoyama op 8 juni op vragen in de Tokiose raad, ,,als men na de training geen tekenen van berouw toont of hetzelfde misdrijf herhaalt.''

Deze woorden brachten de leraren opnieuw tot woede. Men stapte weer naar de rechter. De Japanse grondwet erkent ten slotte de vrijheid van denken en van geweten. Tien dagen geleden stelde de Tokiose rechtbank dat ,,de kans bestaat dat de cursus tegen de grondwet ingaat'', juist vanwege de gegarandeerde vrijheid van geweten.

,,Wellicht heeft de gemeente door deze uitspraak het programma van de cursus gewijzigd'', zegt advocaat Bunya Kato. De leraren kregen uiteindelijk een uur lang uitleg over de wettelijke verplichtingen die zij als ambtenaar hebben, en de straffen die staan op overtredingen als ongewenste intimiteiten of dronken achter het stuur zitten. Maar geen woord over het negeren van een dienstbevel om op te staan tijdens het spelen van het volkslied.

De adder onder het gras zit echter in de laatste opdracht van de cursus. Op een speciaal formulier diende men over de ,,impressies'' van de cursus te schrijven. ,,Ik heb opgeschreven'', zegt leraar Toru Kondo vandaag, na de cursus, ,,dat ik meen dat het dienstbevel [om bij volkslied op te staan] de grondwet geweld aan doet en dat we het daarom momenteel aanvechten bij de rechter.''

De gemeente zou kunnen concluderen dat het ,,berouw'' van Kondo onvoldoende is.

Waarom maken veel leraren zo'n probleem van vlag en volkslied? ,,Ik wil dat leerlingen zelfstandig leren denken en hun eigen besluiten nemen'', zegt lerares Shinobu Sato, in de buurt van het centrum waar vanochtend de cursus plaats had.

,,Het gaat er niet om dat alle leerlingen tegen het volkslied moeten zijn. Het gaat erom dat ze zelf kunnen beslissen en dat er naar hun mening wordt geluisterd, óók als het gaat over de vorm die zij willen geven aan hun eigen eindexamenuitreiking. Twee jaar geleden negeerde het schoolbestuur de voorstellen van mijn leerlingen voor de eindexamenuitreiking, waarop ze in opstand kwamen. Ik was trots op hen.''

Op de achtergrond speelt de Tweede Wereldoorlog een rol, toen de bevolking zonder kritiek achter een totalitair bestuur opmarcheerde – volkslied zingend en vlag hoog.

Over de betekenis van deze oorlog zijn de meningen in Japan nog altijd scherp verdeeld. Juist vandaag schrijft gouverneur Ishihara in zijn maandelijkse column in de krant Sankei dat ,,de rechtvaardiging voor die grote oorlog lag in het omverwerpen van de blanke koloniale overheersing.''

Niet iedereen is het daar mee eens, vooral in de buurlanden. ,,Kijk naar wat er op dit moment in China gebeurt'', zegt leraar Yasunao Sato, verwijzend naar het Aziatische voetbalkampioenschap waar het Chinese publiek zich laat kennen door permanent het Japanse team te bedelven onder boegeroep.

,,En dat terwijl Japanse jongeren niet beseffen wat er in het verleden is gebeurt'', vult Sato aan.