Een cabaretier die alleen doet waar hij zin in heeft

De cabaretier Theo Maassen is vooral populair onder jongeren. Hij zet er vaak stevig de beuk in. Onlangs maakte hij een rap, waarin hij alles en iedereen beledigde. Hirsi Ali noemde hij een `zwarte moslimteef'. Maassen geeft de voorkeur aan Eindhoven boven Amsterdam. Hij treedt alleen op, als de voorstelling hem zelf volledig bevalt.

Cabaretier Theo Maassen komt na drieën vanuit de kelder de trap oplopen in een Eindhovense muziekwinkel. Zijn fans zijn er al. Ze zijn tieners, of net twintig. Meisjes zorgvuldig opgemaakt, de jongens in korte broeken. Maassen (1,92 meter) loopt zonder om te kijken rechtstreeks naar de toonbank, neemt erachter plaats, naast de kassa. Hij glimlacht. De eerste jongen overhandigt hem zijn single `Doodsbedreiging'. ,,Wat zal ik erbij zetten? Hoe heet je?'' Die vraag herhaalt Maassen voor Joep, Guido, Kevin, Janneke en twintig anderen. Maassen blijft glimlachen. Ja, ze mogen met hem op de foto. Het is zijn eerste signeersessie.

Het was niet zijn idee. Hij zegt: ,,Ik voel me ongemakkelijk hier.'' Maassen draait op zijn stoel, zoekt oogcontact met twee vrienden die hij heeft meegenomen. Die lachen hem achter in de platenzaak toe. En tegen half vier: ,,Ik wil hier weg.'' Later zegt hij dat hij het eigenlijk ,,stom'' vindt om niets te doen dan handtekeningen uitdelen, en dat hij mensen die om handtekeningen vragen ,,stom'' vindt. Een uur voor het einde van de sessie verlaat hij het pand.

Hij doet waar hij zin in heeft, Theo Maassen. Vóór twaalf uur weigert hij een gesprek. Na twaalven belt hij vriendelijk terug, legt uit dat hij nog niet wakker was en chagrijnig, maar nu best wat wil vertellen.

Drie optredens doet hij in de week – hooguit. En het afgelopen seizoen even niet. Ook al zouden de zalen vol zitten, al lacht het publiek toch wel. En dat, zegt cabarethistoricus en theaterdirecteur Frank Verhallen, maakt dat Maassen op dit moment de meest authentieke cabaretier is. Verhallen schreef in 1996 een boek over de geschiedenis van het Nederlands cabaret. Bij de presentatie van dat boek zei hij dat, na natuurlijk Freek de Jonge, Hans Teeuwen de grootste cabaretier is die Nederland heeft. ,,Nu zou ik zeggen dat dat Theo Maassen is, na Freek de Jonge. Teeuwen is zoekende en vervalt daardoor in platte grappen, in typetjes. Voor Maassen betekent `het even niet weten' niet optreden. Daardoor heeft hij veel tijd gehad om te rusten, om na te denken, in films te spelen.''

Met o.a. Teeuwen, Sanne Wallis de Vries en Jan Jaap van der Wal geldt Maassen als de `nieuwe lichting cabaretiers'. Ze hebben een achtergrond als stand-up comedian: ze zijn getraind om te improviseren, zich in cafés met veelal onbeschaafde humor staande te houden voor een dikwijls ondankbaar publiek. Verhallen: ,,De beteren onder hen hadden daar niet genoeg aan, die gingen werken aan avondvullende programma's.''

Volgend seizoen speelt Maassen een nieuwe theatershow. Het gaat, zegt Verhallen (die twintig minuten van die show zag) over de onderwerpen waar Maassen het altijd over heeft: over hypocrisie, commercie en over mensen die meelopen met de horde in plaats van zelf na te denken. ,,Maassen'', meent Verhallen, ,,onderscheidt zich van zijn tijdgenoten door zich oprecht boos te maken over zaken en dat te delen met zijn publiek. Het is bij hem geen trucje.''

Soms gebeurt dat `boos maken' buiten het podium. Haagse rappers van de band DHC maakten een lied waarin ze VVD-Kamerlid Hirsi Ali beledigden en bedreigden. De politica deed aangifte en de rappers werden opgepakt. Maassen deed wat de rappers deden: hij bracht deze maand een lied uit, `Doodsbedreiging', waarin hij behalve Hirsi Ali zóveel andere mensen (en dieren) bedreigt dat er van de ernst van de dreiging niets overblijft, ondanks grof taalgebruik. Premier Balkenende liet via zijn woordvoerder weten het nummer `smakeloos' te vinden.

Daar bleef het dit keer bij.

Toen vijf jaar geleden een reclamestoet van een telefoonbedrijf door Eindhoven reed, ontkleedde Maassen zich, trok stekkers uit de geluidsinstallatie, vernielde reclamevlaggen. De reclame was te opdringerig, was zijn verweer. Een jaar later belandde hij met Hans Teeuwen in een cel omdat hij actie voerde tegen de walvisvangst in het water bij de Faerøer eilanden. En toen hij de UEFA-Cup stal uit de prijzenkast van PSV, kwam hij opnieuw in aanraking met justitie. Dat was een actie tegen de commercialisering van zijn favoriete voetbalclub, zegt zijn vader, wegens de aankoop van al die dure buitenlandse spelers. Maassen werd ook eens beboet omdat hij een vrouw op het podium onzedelijk betastte, maar dat was niet de bedoeling, zegt hij achteraf.

Vader Theo Maassen (71): ,,Ik zeg wel eens tegen Theo dat als je iets niet kan veranderen, je het moet accepteren. Hij vindt dat als je iets niet kan accepteren je het moet veranderen.''

Zijn lagere-schoolvriend Eric van Boxmeer is varkensboer in het Brabantse Zijtaart (bij Veghel), waar Maassen zijn jeugd doorbracht: ,,Theo zorgde er altijd voor dat de dingen gaan zoals hij dat wil.'' Als dat niet gebeurt, onderneemt hij actie. Zoals twee jaar geleden in Harderwijk, waar hij zijn show `Functioneel Naakt' speelde. Drie minuten voor het einde rinkelde een mobiele telefoon in de zaal. Maasssen liet het zaallicht aandoen, liep boos het publiek in en riep tegen de eigenaar van de telefoon dat hij ,,alles had verknald''. Maassen zei dat hij ermee ophield. En dat deed hij, onder luid applaus.

Maassen fietst veel door Eindhoven. Met een basketbal onder zijn arm, op zoek naar grappen. Dat zegt oud-PSV'er Berry van Aerle, onderwerp van grappen in Maassens eerste show. Theo fietst omdat hij geen auto heeft, zeggen vrienden – naar de sportschool, het park, naar zijn vriendin. En dan komt hij situaties tegen die hij komisch vindt. Die schrijft hij op en werkt ze later uit. Zelf zegt Maassen veel mensen te spreken als hij door Eindhoven struint en zo op de hoogte te blijven van ,,wat er leeft''.

,,Het komt Theo niet aanwaaien'', zegt vader Theo Maassen. ,,Iedere show is voor hem weer een worsteling, het is hard werken. Dan sluit hij zich op in zijn kamer, heeft weinig tijd voor zijn vrienden, en dat maandenlang. Soms heeft hij geen inspiratie, of gewoon geen zin.'' Zijn theaterprogramma `Neuk het systeem' (1996) stelde hij uit omdat hij depressief was, zijn relatie ging uit. Over zijn volgende show `Ruwe pit' (1998) was hij eerst niet tevreden. Hij gelastte een groot aantal voorstellingen af, werkte er opnieuw aan, schaafde het bij tot hij een première aandurfde. Toen het einde van die tournee in zicht was, kreeg hij opnieuw minder plezier in zijn werk. Hij stopte met de voorstellingen, legde zich toe op acteren in films en televisieseries.

Zijn toneelregisseur Martijn Bouwman, vroeger zijn docent aan de Eindhovense toneelschool, ziet dat Maassen acteren voor de camera gemakkelijker vindt dan optreden op het toneel. ,,Filmen vindt hij leuk. Hij hoeft niet zelf aan zijn teksten te werken. Hij ervaart het als prettig om in redelijk korte tijd met mensen iets neer te zetten. Avond aan avond dezelfde theatervoorstelling spelen is zwaar. Hij is dan redelijk allenig. Hij heeft niet voor niets zijn beste vrienden als medewerkers.'' Zijn geluidstechnicus, lichttechnicus en chauffeur zijn allen schoolvrienden. ,,Dat is de reden waarom Theo niet uit Eindhoven vertrekt'', zegt Bouwman. Medestudenten als Hans Teeuwen en actrice Monic Hendrickx gingen naar Amsterdam. Maassen bleef. ,,Er is niets te beleven in het lelijke Eindhoven , maar al Theo's vrienden wonen er, en zijn vriendin.'' Verre vakanties breekt hij vroegtijdig af. Heimwee.

Maassens eerste serieuze filmrol is die van journalist in de film `Minoes', in 2001. Casting director Job Gosschalk koos hem daarvoor uit, om zijn ,,enorme persoonlijkheid'' en omdat het ,,een aantrekkelijke man'' is. Hij zegt: ,,Als Theo een zin zegt komt die er anders uit dan als vijf of tien andere acteurs hem zouden zeggen. Veel acteurs moeten ontzettend hard werken om een bepaalde rol neer te zetten, het lijkt Theo heel makkelijk af te gaan. Het is een intelligente, melancholieke acteur. Ik houd van dat melancholieke.'' Maassen leeft van zijn theatershows en heeft daarom, in tegenstelling tot veel andere acteurs, de luxe dat hij zijn filmrollen zelf kan uitkiezen, zegt Gosschalk. ,,Hij kijkt naar de mensen, en besluit dan met hen samen te werken, of niet.''

Maassen is cabaretier en acteur, maar maakte samen met zijn schoolvriend en medewerker Marco Jansen ook een documentaire: `De Onterechte Kampioen', die vorig jaar september op het Nederlands Film Festival in Utrecht in première ging. Maassen filmde, Jansen monteerde. De film handelt over de pantomime-speler Huub van Bijnen (66), alias Hein Bondo, die Maassen vaak als levend standbeeld in Eindhovense had zien staan.

Maassen maakte opnamen van Van Bijnen op een toernooi in Oostende. Een deelnemer speelde vals. Van Bijnen: ,,Die man had een krukje onder zijn kleding; die man stónd niet, die zát. Lekker makkelijk. Theo zag het óók, maar hij stond machteloos tegen de jury. `Huub', zei hij, `de maatschappij is lang niet altijd eerlijk'. Toffe jongen, Theo. Niks geen tam-tam. Ik zie hem vaak als ik in de stad optreed. Hij gooit nooit geld in mijn hoed.''

De Maassens zijn altijd buitenstaanders geweest in Zijtaart waar Theo, zijn oudere zus Judith en zijn jongere broer Ruud opgroeiden. In zijn klas was Maassen de enige niet-katholieke leerling. Bovendien kwam hij uit Oegstgeest en bleef altijd `die van boven de rivieren'. Toch werd hij verkozen tot de eerste jeugdprins carnaval van Zijtaart. Ellen van den Berkmortel was de eerste jeugdmiss: ,,Theo was bijzonder omdat hij al meer van de wereld had gezien dan wij uit Zijtaart.''

Zijtaart telt 1.700 inwoners en 9.000 varkens. ,,Het stonk er altijd'', zegt vader Theo. Hij verhuisde met zijn gezin naar het dorp toen hij ging werken bij Mars in Veghel. Moeder Maassen was een van de eerste vrouwelijke autoverkopers, én amateur-actrice. Twee jaar geleden overleed ze.

Leraar Jac Babin van de basisschool zegt dat de ouders van Maassen vonden dat ,,de kinderen moesten doen waar ze zin in hadden''. Dat het leven te kort was om tijd te verdoen. Dat zeiden ze op de ouderavonden, herinnert Babin zich. Andere kinderen in het dorp moesten een economische keuze maken na school, Theo mocht drama studeren. ,,Dat was uitzonderlijk in die tijd'', zegt Babin. Maassen koos voor de Eindhovense theaterschool, nadat hij door de toneelschool in Maastricht was afgewezen.

Vader Theo was ,,hoogstverbaasd'' over de keuze van zijn zoon. ,,Maar de moeder van schoolvriend Eric van Boxmeer niet, die zag het meteen.'' Zij zegt: ,,Theo was veel beter bespraakt dan de andere kinderen. Ik heb altijd gezegd: die wordt later toneelspeler. Hij verkleedde zich en hij had een verzameling platen van Wim Kan en Wim Sonneveld. Hij kende grappen van die cabaretiers uit zijn hoofd, en die droeg hij voor op ons boerenerf.''

Ook in de klas en tijdens het handballen speelde hij toneel. Babin: ,,Als er iets werd uitgehaald, had Theo daar altijd mee te maken. Dan stond hij op en riep verontwaardigd: `Ík meester, hoe kunt u nu van mij denken dat ik dat gedaan zou hebben'.'' Vader Theo: ,,Hij had bij het handballen slimme trucjes om zijn tegenstanders onderuit te halen. En vervolgens riep hij dan `scheids! scheids!'''

Op de middelbare school in Veghel bleef hij een keer zitten. ,,Theo was een luie leerling'', zegt zijn vader. Ieder jaar zorgde hij ervoor dat zijn cijfers net hoog genoeg waren om over te gaan. ,,Ik heb er voor moeten vechten dat hij zijn school afmaakte.'' Toen Theo 19 was, overleed zijn broer aan leukemie, na chemotherapie. ,,We zijn heel hecht geworden, we hebben eindeloos over Ruud gepraat'', vertelt zijn vader. Toen Maassen besloot in zijn show over zijn overleden broer te praten en dat een foto van de jongen op de affiches zou staan, vertelde hij dat vooraf aan zijn vader.

Als Maassen mensen opvoert in zijn shows, of in de maling neemt, waarschuwt hij ze vrijwel altijd van tevoren. Kamerlid Hirsi Ali legde hij telefonisch uit waarom hij haar een ,,zwarte moslimteef'' ging noemen. En hij zocht in 1994 contact met Berry van Aerle, `hoofdpersoon' in `Bepaalde dingen', zijn eerste avondvullende programma waarin ook zijn afkeer voor Amsterdam aan bod kwam: `Het enige goeie wat er uit Amsterdam komt, is de trein naar Eindhoven'.

Oud-PSV'er Van Aerle: ,,Maassen vroeg me toestemming voor de grappen over mij. Oké, zei ik, als je me maar niet helemáál voor de gek houdt. Hij loopt nog wel eens bij me binnen bij PSV, waar ik supporterscoördinator ben.'' In het theater noemde Maassen Van Aerle ,,de enige voetballer in de eredivisie die elke maand gewoon netjes zijn contributie betaalde''. Van Aerle wordt nog door die grap achtervolgd, bekent hij. ,,Supporters roepen vaak: `Hé Berry, hedde-gij jouw contributie al overgemaakt?'''

De rap waarin Theo Maassen Hirsi Ali een `zwarte moslimteef' noemt en die premier Balkenende `smakeloos' noemde, is te lezen op www.nrc.nl.