Woede en wanhoop in Iran

De camera staart uit de deur van een juwelierszaak. Aan de opgewonden stemmen van mensen buiten beeld horen we dat een overval gaande is. Buiten, aan de overkant, zien we een gehelmde man ijsberen. Het lichaam van de overvaller flitst door het beeld met zijn slachtoffer. Ze ruziën. Een werkster loopt onverhoeds binnen, begrijpt en rent weer weg. De juwelier slaat alarm. De dief schiet hem dood. Buiten zwelt een menigte aan. De dief zet zijn helm af en houdt het pistool tegen zijn slaap. Hij zakt uit beeld, we horen een schot.

Alles in één shot, waarbij de camera op het laatst iets dichter naar de deur toe glijdt. Dit is speelfilm, gestileerd, gechoreografeerd, geen documentaire. Het onderscheid is wezenlijk, juist omdat Crimson Gold tegen de documentaire aanleunt. Het idee haalde de Iraanse filmer Abbas Kiarostami uit de krant, hij gaf het aan Jafa Panahi en die verfilmde het in de meer onderzoekende dan verhalende stijl die je eerder bij documentaire dan bij speelfilm verwacht.

Het resultaat is een stille, indrukwekkende en soms mysterieuze film over de reusachtige Hussein en hoe hij tot zijn daad komt. Panahi (The Circle) schetst een handvol gebeurtenissen uit de laatste weken van diens leven. Daarin staat vooral de uitzichtloze sociale positie centraal van de door medicijnen dik en absent geworden veteraan (gespeeld door een niet-professionele acteur). We zien hem op zijn motorfiets rijden door Teheran, van de ene sociale laag naar de andere, van de drukte beneden in de stad (laag), naar de villa's, de penthouses en de juwelierszaak in de heuvels (hoog).

Een van die gebeurtenissen is moeilijk te vatten voor wie niet in Iran leeft. Hussein moet pizza's bezorgen in een sjieke wijk, in een huis waar een feest bezig is. Het huis blijkt omsingeld door gewapende mannen – Leger? Politie? Milities? - die iedereen arresteren die uit het huis komt. Omdat ze dansen? Omdat ze drinken? Hussein moet ter plaatse blijven en raakt in gesprek met een heel jonge soldaat die hij een stuk pizza aanbiedt. De jongen durft het niet te accepteren en daarom geeft Hussein eerst pizza aan diens chef, dan aan alle militairen en gearresteerden, en ten slotte aan de jonge soldaat. Hier leren we de ondoorgrondelijke Hussein kennen, maar zijn basale goedheid wordt langzaam overwoekerd door wanhoop en woede. Zijn misdaad van het begin is aan het eind een daad geworden. Panahi laat dat heel subtiel gebeuren. En dat is bijna documentair, in de goede traditie van het neo-realisme.

Crimson Gold (Talaye Sorgh). Regie: Jafar Panahi. Met: Houssain Emadeddin, Kamyar Sheishi, In: Rialto, Amsterdam, Chassé. Breda; Filmhuis, Den Haag; Lux, Nijmegen; Lantaren/Venster, Rotterdam.