Vrouwen en kinderen eerst

Een recordaantal van vijf miljoen mensen raakte vorig jaar besmet met het aids-virus, zo blijkt aan de vooravond van de internationale aids-conferentie in Bangkok. Het grootste risico lopen jongeren en vrouwen in arme landen. VN-gezant Nafis Sadik over de onmogelijke dilemma's van de aids-bestrijding. `Als je niet iedereen kunt behandelen, behandel dan de vrouwen.'

Cultuur. Als er iets is waar VN-gezant Nafis Sadik zich over op kan winden, zijn het regeringsleiders die haar komen zeggen dat iets eigen is aan hun cultuur. Ze zou, zegt ze, haar frustratie soms wel van de daken willen schreeuwen. ,,Dan zeg ik dat ze hun cultuur gebruiken om vrouwen te onderdrukken. En dan zeggen zij dat het niet in hun cultuur zit, maar in hun religie. Of andersom. Het komt er in elk geval altijd op neer dat een organisatie die vrouwenrechten probeert te behartigen, een agent van het westen is.''

In haar felgekleurde saris is Nafis Sadik vaak een opvallende verschijning tussen grijze conferentiekostuums. Dertien jaar was de Pakistaanse gynaecologe directeur van het bevolkingsfonds van de Verenigde Naties (UNFPA), de organisatie die gezinsplanning en geboortebeperking bevordert. Haar belangrijkste wapenfeit: de Wereldbevolkingsconferentie in Kairo in 1994. Tot ieders verbazing kwam daar een slotdocument uit zonder ernstige tegenwerking van de `unholy alliance', de in zaken van geboortebeperking gebruikelijke coalitie van de islamitische landen, VS en Vaticaan. In de `Kairo Consensus' verplichtten 179 landen zich hun bevolking volledige seksuele voorlichting en toegang tot voorbehoedmiddelen te geven.

`Nafis, you are our superstar', vleide Kofi Annan in 2000 op Sadiks pensioneringsfeest in het Waldorf Astoria hotel in New York, om haar vervolgens te benoemen tot één van zijn vier speciale gezanten op het gebied van hiv- en aids-bestrijding. Als Pakistaanse gaat Sadik daarbij over Azië en de Pacific, maar ze bemoeit zich ook graag met de andere werelddelen – het ligt niet in haar aard om haar mond te houden.

De aids-epidemie heeft zich van druggebruikers en homoseksuelen verplaatst naar veel grotere kwetsbare groepen; armen, vrouwen en jongeren. Vijfennegentig procent van alle hiv-geïnfecteerden woont in een ontwikkelingsland. Ruwweg de helft van alle nieuwe hiv-geïnfecteerden is tussen de 15 en 24 jaar oud, zo'n zesduizend jongeren per dag raken besmet. Er zijn 13 miljoen aids-wezen, grotendeels in Afrika. Tegen 2010 zal hun aantal 25 miljoen bedragen (cijfers: UNFPA en Stop Aids Now). Eén van de uitdagingen waarvoor Sadik zich gesteld ziet, is te voorkomen dat de epidemie in Azië dezelfde omvang krijgt als die in Afrika. ,,Veel regeringsleiders van Aziatische landen denken dat de Afrikaanse ervaring niet relevant is. Ze denken dat ze superieur zijn, beter georganiseerd en met betere normen en waarden. Maar in Azië zijn dingen alleen meer verborgen.''

Sadik behoort tot de pragmatici in de aids-bestrijding. Ze wil mensen toegang geven tot schone naalden en condooms en vooral vrouwen aansporen om veilig vrijen bespreekbaar te maken. Lijnrecht daartegenover staat de christelijk-ideologische benadering, die huwelijkse trouw en seksuele onthouding propageert en de condooms het liefst zou ontmoedigen. Onder conservatieve Amerikaanse presidenten heeft die benadering de wind mee. Doorgaans stellen deze presidenten op de eerste of tweede dag van hun ambtstermijn een wet in werking, door tegenstanders global gag rule genoemd (wereldwijde wurgwet), die bepaalt dat Amerikaans donorgeld verre moet blijven van alles wat met condooms – en abortus – te maken heeft. Van de 15 miljard dollar die president Bush vorig jaar voor aids-bestrijding beschikbaar stelde, moet eenderde naar voorlichtingsprogramma's die seksuele onthouding propageren en er mag geen geld naar naar homoseksuelen, druggebruikers en sekswerkers. De tiende verjaardag van de Kairo Consensus wordt dit jaar niet met een officiele topconferentie gevierd, uit angst, zegt Sadik, dat de VS een nieuw slotdocument zullen blokkeren.

Als 76-jarige vliegt Sadik nog altijd van conferentie naar conferentie. Ze is even in Amsterdam om steun te betuigen aan een nieuwe wereldwijde campagne, bedacht door twee Nederlanders, die jongeren de komende tien jaar via dance en dj's bij aids-bestrijding wil betrekken. Op 27 november gaan veertigduizend jongeren gesponsord dansen, in Nederland, Zuid-Afrika, Indonesië, Frankrijk en Rusland. Dance4life, dat wordt gepresenteerd op de vijftiende Internationale Aids-conferentie in Bangkok die morgen begint, moet het `jongerenmerk' van de aids-bestrijding worden.

,,Jongeren raken snel geïnfecteerd omdat ze seksueel gezien het actiefst zijn'', zegt Sadik. ,,Steeds meer non-gouvernementele organsaties (NGO's) ontdekken wat reclamemakers allang weten: dat ze jongerencultuur moeten inzetten om grote groepen jongeren te bereiken, omdat traditionele methodes niet meer werken. Overigens zorgt die cultuur er ook voor dat verkeerde informatie zich razendsnel onder jongeren verspreidt. Zo steekt in Azië nu de uit Afrika afkomstige mythe de kop op dat seks met een maagd je van een hiv-infectie geneest. Ook de aids-politiek van de VS stelt jongeren overal ter wereld bloot aan desinformatie, ziekte en dood. Er is niets mis met huwelijkse trouw, maar we weten allemaal dat de praktijk anders is.''

Wat kunnen de VN doen tegen de aids-politiek van de Verenigde Staten?

,,Niet heel veel. De Amerikaanse donaties aan allerlei VN-fondsen staan onder druk; de VS gebruiken liever hun eigen faith-based organisaties. Voor ons is de beste strategie de hele discussie te vermijden. Ik weet dat Kofi Annan privé heeft geprobeerd om druk op Bush uit te oefenen, maar dat heeft weinig zin. Druk maakt de polarisatie extremer en de controle op de besteding van het hulpgeld strenger. Als het om condoomgebruik en abortus gaat, sluiten Amerikaanse christenen nou eenmaal hun ogen voor de realiteit. Op Amerikaanse scholen wordt op grote schaal onthouding gepredikt. De scholen in de VS hebben de slechtste voorlichtingsprogramma's en het hoogste aantal tienerzwangerschappen van alle westerse landen.''

Onder Reagan en Bush Sr. was er ook een global gag rule. Is de situatie nu zoveel slechter?

,,Ja. De VS zijn bezig de Consensus uit te hollen. Op elke internationale conferentie proberen ze het recht op goede seksuele gezondheidszorg los te koppelen van dat op volledige seksuele voorlichting, en op die voorlichting drukken ze hun ideologische stempel. In Kairo is afgesproken dat het elk land vrij staat beleid te voeren op het gebied van abortus. Maar via hun donorgeld maken de VS actief inbreuk op die vrijheid. Verder zie je dat landen niet tegen de VS durven op te staan. Op de laatste top over kinderrechten is het hele onderwerp seksuele gezondheidszorg van de agenda gehaald – Mexico en de Caraïbische landen durfden het uit angst voor de VS niet aan. Het gevolg is dat regeringen maar weer hun eigen plan gaan trekken – de wereldwijde consensus verdwijnt. Dat betekent een achteruitgang in vrouwenrechten. Het draait de tijd echt een stukje terug. Ik hoop dat er in Amerika na november een president zit die de global gag rule weer buiten werking stelt.''

Religieus conservatisme staat haaks op wat u wilt bereiken: Meer openheid in seksuele zaken en meer rechten voor vrouwen. Ziet u dat conservatisme groeien?

,,Dat lijkt zo, vanwege de extreme vormen die het tegenwoordig aanneemt. Maar tegelijk zie je overal dat jeugd zich steeds sterker met jeugd identificeert; ik geloof dat dat op den duur sterker zal blijken dan fundamentalisme. Ouders maken zich zorgen, maar controle door ouders of religieuze leiders blijkt vaak niet de juiste weg. De kinderen doen toch wat ze willen, alleen dan half geïnformeerd. Een crisis als de hiv-/aids-epidemie kan op zo'n patstelling verschillend effect hebben. De partijen verkrampen nog meer; of het fungeert juist als een trigger, een manier om heersende taboes en culturele patronen te slechten.''

Dat klinkt wel erg optimistisch.

,,Je ziet hier en daar dat aids-bestrijding gunstige gevolgen heeft voor de rechten van de vrouw. Het controleren van de seksualiteit van meisjes, terwijl mannen tot riskant seksueel gedrag worden aangemoedigd, is een traditioneel patroon in al onze culturen. Maar voor hiv/aids is dat funest: vrouwen zijn niet alleen biologisch gezien in het nadeel – ze raken bij gemeenschap sneller besmet – maar ook cultureel; ze zijn vaak niet in de positie om condoomgebruik te eisen. Daarnaast heeft het wegvallen van vrouwen enorme gevolgen voor de volgende generatie. Er is dus een seksuele revolutie nodig die vrouwen controle geeft over hun seksualiteit en riskant gedrag in mannen ontmoedigt, met meer gelijkheid tussen de seksen als gevolg. In China zie je dit nu snel gebeuren, ook door economische ontwikkeling. Maar in sommige delen van India is de situatie nog altijd ernstig. In gearrangeerde huwelijken worden jonge meisjes aan oudere mannen gegeven, die door hun geld en status als goede echtgenoot gelden. Maar het eerste wat zo'n goede echtgenoot na de bruiloft doet, is zijn vrouw besmetten.

,,Het is belangrijk dat veranderingen van binnenuit komen. Neem de madrassahs, de koranscholen, in Pakistan. Daar vinden ze nu zelf dat het onderwijs daar minder religieus moet zijn. Mijn advies aan donoren: geef in vredesnaam geen geld aan madrassahs, want voordat je het weet werkt dat averechts. Dan gelden die madrassahs weer als een dekmantel voor westers imperialisme en geef je fundamentalisten een excuus in handen om dat onderwijs razendsnel weer terug te draaien.''

De Nederlandse arts Joep Lange, aids-expert en tot na de conferentie voorzitter van de medische International Aids Society, heeft in interviews gezegd de corruptie van regeringen als een grote hinderpaal bij aids-bestrijding te beschouwen. Volgens hem komt veel UNAIDS-geld terecht op Zwitserse bankrekeningen.

,,Ik zal niet ontkennen dat overheidscorruptie een groot probleem is, maar het is absoluut geen oplossing om de regeringen te mijden. Aids voorkom en bestrijd je niet via individuele NGO's of bedrijven. Wel ben ik het met Lange eens dat er meer aandacht moet komen voor de kwaliteit van leiderschap. Je ziet hoeveel verschil het kan maken als een regering echt het voortouw neemt. In China en India, samen goed voor zestig procent van de wereldbevolking, is de aids-epidemie nog in zijn beginfase; het percentage besmettingen bedraagt in beide landen ongeveer één procent. In China hebben we eerst twee jaar ontkenning gezien, ongeveer zoals in veel Afrikaanse landen twintig jaar geleden. Maar China spant zich nu enorm in; de regering heeft zelfs erkend dat er in het land een seksindustrie is. Ze zetten een nationaal bestrijdingsprogramma op, er is voorlichting op scholen en volgend jaar waarschijnlijk ook op radio en tv. In India heeft regering zich tot nog toe niet uitgesproken over aids. De vorige regering had het consequent over 'een gezondheidsprobleem'.''

Nederland heeft onlangs geopperd te onderzoeken hoe de Veiligheidsraad een `Responsibility to Protect' zou kunnen krijgen; de mogelijkheid regeringen aan te spreken op humanitair wanbeleid. Is zo'n instrument denkbaar?

,,Het is zeer wenselijk dat de VN regeringsleiders kunnen aanspreken op hun verantwoordelijkheden jegens hun burgers, voor een goed nationaal aids-bestrijdingsprogramma bijvoorbeeld, en dat zij daarbij man en paard kunnen noemen. Wantoestanden moeten in de VN openlijk besproken kunnen worden, maar dat is moeilijk. Je moet altijd een veroordeling mijden. Veroordelen leidt tot confrontaties en onwilligheid.''

Er is tot 2007 zeker 12,7 miljard dollar nodig om de WHO-doelstelling van 3 miljoen behandelden te halen. Dat geld komt er niet.

,,De laatste jaren is veel aandacht uitgegaan naar behandeling. Misschien wel te veel. Ik pleit voor veel meer aandacht voor preventie, wat veel goedkoper is. Want inderdaad; er is te weinig geld, en er zal altijd te weinig zijn. Met veertig miljoen gevallen zijn we niet in staat om iedereen te behandelen, zelfs niet als alle gevraagde middelen er zouden zijn. Dat is een vreselijk ethisch dilemma, maar één dat we onder ogen moeten zien. Maar behandeling is niet altijd noodzakelijk: je kan ook veel levens redden als je de infecties die als gevolg van hiv optreden, zoals longontsteking, agressief behandelt. En mensen met hiv aan de slag houden, zodat ze productief blijven, is ook belangrijk.

,,Als ik zou moeten kiezen, zou ik de vrouwen behandelen, want die zorgen voor de kinderen. Nu is het doorgaans het sterkste gezinslid dat de behandeling krijgt – de man. Daarom heb ik mijn hoop gevestigd op de microbiciden, gels waarmee vrouwen zich tegen zowel zwangerschap als hiv-besmetting kunnen beschermen. De ontwikkeling van microbiciden duurt naar verwachting nog maar zo'n vijf jaar, terwijl men over het aids-vaccin veel minder optimistisch is. Dat duurt nog minstens tien jaar.''

Als voordeel van microbiciden wordt vaak het feit genoemd dat vrouwen ze kunnen gebruiken zonder dat mannen dat weten – ze hoeven dan niet met hun man te onderhandelen over condoomgebruik. Het is kennelijk nodig de ene helft van de mensheid te belazeren om de andere helft te beschermen.

,,Ja dat is nodig, en daar heb ik geen enkele moeite mee. Toen ik jong was en als arts in de soldatenbarakken van Karachi werkte, waar ook soldatenvrouwen intern waren, leerde ik dat vrouwen op dit vlak van alles voor hun man verbergen – ze durfden de confrontatie vaak niet aan. Toen ik jong was riep ik: `Je moet moedig zijn! Stand up to your husband!' Ik ben daar vrij snel mee opgehouden. In de meeste culturen is de communicatie tussen man en vrouw erg slecht. Ik zou natuurlijk graag willen dat vrouwen met hun man konden praten over dit soort zaken. Maar als dat niet kan, moeten ze andere wegen zoeken. Als je leven op het spel staat, telt een echtelijke leugen niet.''