`Bij verwarring is het goed garen spinnen' (Gerectificeerd)

De Italiaanse schrijver Niccolò Ammaniti ontwikkelt zich tot een groot talent. `Mijn romans zijn een kunstmatig ecosysteem'.

Hoe ziet een sterauteur eruit, iemand wiens boek Io non ho paura (Ik ben niet bang) in 36 verschillende talen te lezen is? Een beetje als een Italiaanse voetballer: ongeschoren, met een voorkomen dat tot in de perfectie uitgevoerde nonchalance verraadt. En ook een beetje als een uitgebluste handelsreiziger: vermoeid en enigszins stuurs omdat hij voor de zoveelste keer zijn succesproduct moet aanprijzen. De Italiaanse schrijver is echter niet in Amsterdam ten behoeve van zijn laatste boek, waarvan de verfilming momenteel in de bioscopen is te zien. Zijn aanwezigheid wordt gerechtvaardigd door de Nederlandse publicatie van de in 1999 geschreven roman Ti prendo e ti porto via, vertaald als Ik haal je op, ik neem je mee.

Het is jammer dat de Nederlands lezer niet de gelegenheid heeft gekregen de boeken van Niccolò Ammaniti in de juiste volgorde tot zich te nemen, want dan had hij de opmerkelijke ontwikkeling van een groot schrijftalent kunnen meemaken. Na het spannende en op gecontroleerde wijze geschreven Ik ben niet bang, dat terloops allerlei morele vraagstukken opwerpt, werd hier pas Ammaniti's in 1996 geschreven verhalenbundel Fango (Het laatste oudejaar van de mensheid) op de markt gebracht. De gruwelverhalen zijn met waarneembaar schrijfplezier opgetekend, maar zijn tevens de niet geheel rijpe pennenvruchten van een schrijver die zichzelf nog niet zo serieus neemt. Ik haal je op, ik neem je mee markeert een overgangsfase, van het extravagante spektakelstuk Fango naar Io non ho paura, een compacte en voldragen vertelling over het kwaad in de wereld van een negenjarig jongetje. Ammaniti: ,,In Ik haal je op, ik neem je mee heb ik geprobeerd om twee tegengestelde genres met elkaar te verenigen: de komedie en de tragedie. Ik vind niet dat dit boek een treetje hoger staat in mijn ontwikkeling als schrijver. Ik wilde gewoon een ander verhaal schrijven, een verhaal in de eerste persoon verteld door een negenjarig jongetje. Daardoor moest het komische aspect verdwijnen, want door de ogen van een kind ziet de wereld er niet grotesk uit, eerder angstaanjagend. In Ik haal je op is er daarentegen sprake van een heel koor van personages en vertellers en dus ook meer ruimte voor verschillende geluiden, waaronder het buitenissige.'

In Ik neem je mee worden drie liefdesverhalen verteld: de stabiele verhouding tussen de mooie, zelfverzekerde Gloria en de in zichzelf gekeerde Pietro, beiden twaalf jaar oud; de luchtbelrelatie tussen de 21-jarige egocentrische danseres Erica Trettel en de 44-jarige neohippie Graziano Biglia, die `meer vrouwen had gehad dan pizza's margherita'; de noodlottige liaison tussen laatstgenoemde latin lover en de timide lerares Flora Palmieri, `een kille, vreemde schoonheid' met borsten als `enorme mozzarella's'. Niettemin was het niet Ammaniti's intentie om de liefde in al zijn facetten te bezingen. ,,Het uitgangspunt van deze roman was een kop in de misdaadrubriek van een krant: `Leerling vermoordt lerares.' Dit kale gegeven bracht mijn fantasie op hol en tegelijkertijd boeide het me om de geest van een delinquent te verkennen, te begrijpen wat iemand ertoe aanzet een moord te plegen. Daarbij wilde ik zowel het slachtoffer als de dader beschrijven als twee positieve karakters. Zowel Pietro, de leerling, als zijn lerares Flora zijn geboren verliezers. In het achterlijke dorp waar ze leven kunnen ze onmogelijk het leven naar hun hand zetten: de een sterft, feitelijk door een communicatiestoornis, en de ander ontsnapt uiteindelijk aan het noodlot door in de gevangenis terecht te komen.'

De verwikkelingen die leiden tot deze enigszins wrange ontknoping hebben echter een hilarisch karakter. De stijl is simpel, lenig, de beeldspraak niet zelden melig (`De affiniteit tussen hen beiden was even groot als tussen een paar skischoenen en een Grieks eiland'). Ammaniti: ,,Ik wilde gewichtige zaken op een lichte toon uit de doeken doen. Een beetje zoals de Italiaanse filmkomedie uit de jaren zestig. Die films gaan vaak over mensen die zich aan een nieuwe sociale situatie moeten aanpassen en daardoor gedwongen zijn een maskerade op te voeren. Achter dat masker schuilt een grote bitterheid want degene die het draagt verliest langzaam het besef wie hij werkelijk is.'

De tragikomische dorpstaferelen, de kleurrijke personages en de soms cartooneske gebeurtenissen (een ezel die met een katapult wordt gelanceerd bij een burenruzie) in Ik neem je mee doen sterk denken aan de film Amarcord, Fellini's poëtische evocatie van zijn jeugd in een dorp aan de Adriatische kust. Ammaniti ontkent dat hij zich door deze film heeft laten inspireren. ,,Maar het is wel zo dat er overeenkomsten zijn aan te wijzen. Veel Italiaanse films vertellen verhalen waarbij een hele keur aan personages de revue passeert. Bovendien zie je bij Fellini en andere Italiaanse cineasten dat ze geïnteresseerd zijn in de groteske kant die bepaalde sociologische kwesties hebben. Die beide componenten en de verstrengeling ervan boeien mij eveneens.'

Ook in de verteltechniek van Ik neem je mee wordt gebruik gemaakt van cinematografische strategieën. Als een manisch maar nauwgezet filmmaker doorsnijdt Ammaniti steeds zijn scènes, zodat vele verhaallijnen elkaar op ingenieuze wijze kruisen. Daarnaast is zijn schatplichtigheid aan Quentin Tarantino evident: absurdistische dialogen, het brutale plunderen van allerlei genres en stijlen, swingend geweld en vaak karikaturale personages. Ammaniti geeft toe dat Pulp Fiction tot zijn favoriete films behoort. ,,Toch zijn mijn personages niet uitsluitend karikaturaal. In het begin misschien wel, dan zijn het echte stereotypen. Maar dat is schijn. Je moet het dorp dat ik beschrijf en het verhaal dat ik vertel zien als een aquarium. Daarin zwemmen verschillende vissen met verschillende kleuren en vormen. Die zijn willekeurig bij elkaar gebracht in dat artificiële ecosysteem. En dan zitten ze opeens met elkaar opgescheept en beginnen ze elkaar te bevechten, een bepaald gedrag te vertonen dat nog niet herkenbaar was voor ze in dat aquarium zaten.'

De vergelijking die Ammaniti maakt met de vissenwereld is niet toevallig. Van origine is hij bioloog en die achtergrond wordt ook uitgebuit in de korte pseudo-wetenschappelijke vertogen die het verhaal van Ik neem je mee soms onderbreken. Ammaniti: ,,Daarbij gaat het er vooral om tijdelijk een afstand te creëren tussen de verteller en de personages. Je moet het zien als een externe commentator die even filosofeert over wat er gaande is. Daarnaast vind ik het gewoon leuk om zoiets te doen en tegelijkertijd drukt het mijn fascinatie uit voor het gedragspatroon van de verschillende soorten die de dieren- en mensenwereld kent. Voor een schrijver is het een voordeel als hij een bèta-achtergrond heeft, omdat je heel andere verbanden legt. Kijk maar naar Elias Canetti of Michel Houellebecq.'

Een constante in het oeuvre van Ammaniti is geweld. In zijn verhalenbundel Fango uit die fascinatie zich in soms sinistere en meestal bizarre ontsporingen. Bij Ik haal je op staat het geweld meer in dienst van een onderzoek naar de grillige vertakkingen van het kwaad. Ammaniti: ,,Mijn protagonisten zijn meestal niet gewelddadig, maar het leven breekt op een gegeven moment met zo'n kracht in bij hen, dat ze gedwongen zijn te reageren. Hoe ze dat doen, dát boeit me. Op zo'n ogenblik is hun bewustzijn minder dominant en gaat het om het maken van snelle keuzes. Het verhaal raakt dan in een plotselinge stroomversnelling. Verwarring en onrust overheersen ineens. Daarbij spin je als schrijver natuurlijk goed garen.'

Niccolò Ammaniti: Ik haal je op, ik neem je mee. Uit het Italiaans vertaald door Etta Maris. Vassallucci, 420 blz. €25,–

Rectificatie

Door een vergissing van de eindredactie zijn in Peter Drehmanns interview met Niccolò Ammaniti (Boeken, 02.07.04) in de tweede en laatste alinea boektitels verwisseld. De uitspraak `Ik vind niet dat ik met dit boek een treetje hoger sta in mijn schrijverschap' verwijst naar Ik ben niet bang. De laatste alinea had moeten zijn: `Bij Ik ben niet bang staat het geweld meer in dienst van een onderzoek naar de grillige vertakkingen van het kwaad.'