Minister blijft bij eigen missie

D66-minister De Graaf wil de bestuurlijke inrichting van Nederland ingrijpend hervormen. De Kamer en de gemeenten willen dat hij zijn plannen aanpast, maar De Graaf geeft nauwelijks toe.

Het lijkt een gewoonte van minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) te worden. Eerst lanceert hij een plan voor een ingrijpende bestuurlijke hervorming, dat door een meerderheid in de Kamer, inclusief de coalitiepartners CDA en VVD, wordt afgewezen. Na maanden overleg formuleert hij dan één alternatief naar model van wat de Kamer wil. Dat lijkt een handreiking. Maar De Graaf legt de nadruk op de nadelen van het alternatief. En houdt intussen vast aan de eigen voorstellen.

Zo gaat het met het kiesstelsel, waar De Graaf de afgelopen maanden eigenhandig een compromis formuleerde tussen de voorstellen van zijn critici van CDA en PvdA – dat voor de VVD extra ongunstig is – en intussen zijn eigen plannen niet opgaf. En zo gaat het nu ook met de rechtstreeks gekozen burgemeester.

De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) liep vorige week al vooruit op het wetsvoorstel over het gekozen burgemeesterschap, dat De Graaf gisteren voor advies naar de Raad van State heeft verstuurd. De minister was door de knieën, suggereerde de VNG afgelopen vrijdag via een verslag op de eigen website van een bestuurlijk overleg dat begin deze maand met de minister plaatshad.

De Graaf zou hebben toegezegd dat hij `eventueel' de gekozen burgemeester langzamer invoert, tussen 2006 en 2010. Daarover kan de Kamer zich uitspreken. De Graaf verdedigde altijd de big bang: alle bijna 500 benoemde burgemeesters krijgen in 2006 ontslag, waarna ze worden vervangen door rechtstreeks gekozen burgemeesters.

Die big bang stuit op bezwaar in de Kamer, en van het lokaal bestuur. De PvdA wil een nieuw stelsel pas in 2010 invoeren, terwijl het CDA de benoemde burgemeester wil laten `uitsterven' door pas na afloop van de ambtstermijn een gekozen burgemeester in te voeren.

Gisteren bleek hoe in welke mate De Graaf deze bezwaren tegemoet wil komen: nauwelijks. In het ontwerp-wetsvoorstel buigt hij niet. Het kabinet wil nog steeds dat alle burgemeesters in 2006 vervangen worden door gekozen burgemeesters. In een eveneens gisteren verstuurde notitie aan de Kamer lijkt hij meer ruimte te geven – hierin geeft de minister uitvoering aan een aangenomen CDA-PvdA-motie om alternatieven voor de big bang uit te werken.

Veel alternatieven zijn er niet wat het kabinet betreft. Algeheel uitstel kan hoogstens tot eind 2006, door de gemeenteraadsverkiezingen van maart een half jaar uit te stellen. Varianten die, zoals CDA wil, neerkomen op het niet gelijktijdig houden van raads- en burgemeestersverkiezingen, zijn volgens De Graaf voor het kabinet niet bespreekbaar.

Eén variant blijft over. Dat is om de direct gekozen burgemeester deels in 2006 en deels in 2010 in te voeren – de `toezegging' die de VNG al had geïncasseerd. Maar deze variant, zei De Graaf gisteren, heeft ,,absoluut niet de voorkeur van het kabinet''. Zo acht hij het ,,moeilijk uit te leggen'' dat de helft van de kiezers in 2006 een democratisch recht krijgen, terwijl de andere helft dat ,,nog maar even moet opzouten.'' Daarnaast schetst hij het beeld van aanzienlijke complicaties in het bestuurlijk bestel, als na 2006 vier jaar lang twee soorten burgemeesters bestaan, met verschillende mandaten en bevoegdheden. Hoe langer de overgang duurt, des te pijnlijker en destabiliserender deze zal zijn, meent De Graaf.

De vraag is of de Tweede Kamer zich laat beperken tot de ene variant die De Graaf mogelijk, maar niet wenselijk acht. De eerste reacties wijzen er niet op. CDA-woordvoerster Spies vindt dat De Graaf de deur onvoldoende heeft geopend om haar fractie op andere gedachten te brengen. De PvdA houdt vast aan invoering van de gekozen burgemeester en bloc in 2010. VVD'er Van Beek wil af van invoering in 2006. Dat noemt hij ,,in de praktijk niet haalbaar''.

De Graaf komt wel tegemoet aan andere bezwaren van Kamer en lokaal bestuur. Zo verzwakt hij op een aantal punten de positie van de burgemeester als lokaal regeringsleider tegenover de gemeenteraad. De minister wil nu de eerste ronde van de burgemeestersverkiezingen laten samenvallen met de raadsverkiezingen. Als er dan een tweede ronde nodig is om een burgemeesterskandidaat de meerderheid te brengen, staat de komende burgemeester een paar weken buitenspel terwijl de raadsfracties al informele collegebesprekingen kunnen voeren.

Verder kunnen kandidaten voor de raadsverkiezingen gaan meedingen in de burgemeestersverkiezingen. Dat wilde De Graaf eerst niet. De gemeentesecretaris wordt straks toch niet door de burgemeester, maar door het college benoemd. En de gemeenten krijgen nog dit jaar 25 miljoen extra, voor versterking van de positie van de raad.

De Graaf heeft nog één troef achter de hand. De Raad van State zal op grond van zijn wetsvoorstel adviseren over de invoering ineens in 2006, tegelijk met de raadsverkiezingen. Als de Kamer daar ingrijpend van afwijkt, is mogelijk nieuw advies van de Raad van State nodig. Dat maakt het moeilijk om de wetswijziging af te ronden voor invoering in 2006, zoals in het regeerakkoord afgesproken. De strijd is dus nog niet gestreden.

    • Jos Verlaan
    • René Moerland