Letterbakken, foto's en draken

Een doos met vijftig foto's, daarom draait het in het werk waarmee kunstenaar Mariana Castillo Deball onlangs de Prix de Rome voor Tekenen/Grafiek won. Ze vond de doos in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, op de afdeling `anarchisme'. `Onbekende Foto's', stond erop geschreven. Er zaten foto's in van een jongeman die een typemachine in ontvangst neemt, van mannen in pak die een fabriek bezoeken, en van twee donkere kinderen op het platteland – plaatjes waarvan niemand de herkomst meer kon nagaan.

Castillo Deball besloot de doos te adopteren, en richtte daartoe het Institute of Chance op. Ze creëerde een fictieve beheerder, Jan Huygens, en schreef onder dit pseudoniem 765 brieven aan willekeurig gekozen Amsterdammers die ook Jan heten. In die brieven schetst Huygens een geheimzinnige geschiedenis van de fotocollectie. ,,Ik weet zeker dat ze vernietigd worden als ze in verkeerde handen vallen'', staat er, en ,,het is te riskant ze allemaal op één plek te bewaren''. Bijgesloten in de envelop zitten enkele kopieën van de foto's. De ontvanger wordt verzocht er goed op te passen.

Op de tentoonstelling van de vier Prix de Rome-finalisten in Stedelijk Museum CS presenteert Castillo Deball haar project in een hermetische opstelling. De foto's liggen in hoge stapels in vitrines, ernaast is aan de hand van op de kaart van Amsterdam geprikte spelden af te lezen waar de foto's terecht zijn gekomen. Helaas ontbreken reacties van de ontvangers – wat had je graag hun verbaasde gezichten gezien op het moment dat de mysterieuze enveloppen geopend werden. Maar daarin was de kunstenaar niet geïnteresseerd. ,,Het idee dat mensen die brief lezen, die foto's zien en daar al dan niet een eigen verhaal bij maken, is genoeg'', zegt Castillo Deball in de catalogus.

Het opmerkelijkst is wel dat aan dit winnende werk geen tekening te pas is gekomen. Blijkbaar hechtte de jury meer waarde aan de conceptuele kracht van het werk dan aan de ambachtelijke kant. Castillo Deball sluit zo aan bij een reeks curieuze Prix de Rome-winnaars. Twee jaar geleden won schilder Igor Sevcuk de prijs voor beste video, terwijl videokunstenaar Femke Schaap in 1997 werd onderscheiden voor haar beeldhouw-kwaliteiten. Veel kunstenaars hanteren die grenzen tussen disciplines allang niet meer, en het is dan ook toe te juichen dat de Prix de Rome vanaf volgend jaar de indeling in tien vakgebieden opheft. Er zal dan alleen nog gestreden worden in de categorieën beeldende kunst en architectuur.

Ook voor de editie van dit jaar was het etiket `beeldende kunst' passender geweest. Want de andere drie finalisten gaan haast net zo vrij om met de definitie tekenkunst als de winnares. Derk Thijs (tweede prijs) toont behalve een indrukwekkende wandvullende tekening van dansende draken en dreigende bommenwerpers ook gitzwarte vazen en een kartonnen schaalmodel van een olietanker met op het dek een in stukken gevallen gipsen krokodil. Anant Joshi maakte in een donker kamertje een soort reusachtige letterbakken met daarin tientallen handgekleide Indiase torentjes. Hun schaduwen vormen een decoratief patroon op een groot schilderij van een man en een boot.

Alleen Marijn van Kreij is een echte tekenaar. Al maakt ook hij gebruik van hulpmiddelen. Aan de basis van zijn werken liggen verschillende foto's, bijvoorbeeld van winkelinterieurs. Die worden gescand in zijn computer, teruggebracht tot lijntekeningen en overgezet op transparante sheets. Door deze vellen op elkaar te leggen en over te trekken, stelt Van Kreij zijn chaotische composities samen. In het Stedelijk hangen er twee, eentje in grijs potlood en eentje in fluorescerende kleuren. Het zijn duizelingwekkende voorstellingen, opgebouwd uit een brij van zinderende lijnen, die gek genoeg toch een duidelijk centrum hebben en als een soort oerknal uit elkaar lijken te spatten.

Helaas ontkracht Van Kreij zijn presentatie door ook een wand met probeersels te vullen. En ook Joshi en Thijs lijken geen keuze te kunnen maken uit hun schetsen en gedachtekronkels. De werkperiode van drie maanden die aan de Prix de Rome verbonden is, was voor hen te kort, de beoordeling kwam te snel. Ze zitten nog middenin hun onderzoek en kunnen daarom niet echt overtuigen. Alleen het werk van Castillo Deball is consequent, doortastend en af. Dat de jury haar beloonde met twintigduizend euro is terecht.

Tentoonstelling: Prix de Rome Tekenen/Grafiek. T/m 15 aug in Stedelijk Museum CS, Oosterdokskade 5, Amsterdam. Dagelijks 10-18u, do 10-21u. Catalogus €19,50. Inl: www.stedelijk.nl