Gezond uit angst voor baanverlies

Nederland beleeft het laagste ziekteverzuimniveau in zes jaar. Komt dat door de veranderingen in het sociale zekerheidsstelsel, door een actiever verzuimbeleid of ligt het ergens anders aan? ,,Mensen zijn gewoon bang om zich ziek te melden. De verzuimcijfers zijn kunstmatig laag.''

Het CBS kwam deze week met de mededeling dat de verzuimcijfers bij de overheid en in het bedrijfsleven blijven dalen. Inmiddels zijn ze op een historisch laag niveau aanbeland. In januari berichtte het CBS al dat het verzuim in het bedrijfsleven in het derde kwartaal van 2003 was afgenomen met bijna een vijfde ten opzichte van een jaar eerder. Het jaargemiddelde kwam op een laagterecord van 5,3 procent. Bij de rijksoverheid, in de gezondheidszorg en de welzijnszorg nam het ziekteverzuim eveneens aanzienlijk af. Bij de rijksoverheid van 7,4 procent in het eerste kwartaal van 2003 naar 6,9 procent in het eerste kwartaal van 2004. Het is het derde jaar op rij dat het ziekteverzuim bij het Rijk daalt.

Dat we ons steeds minder ziek melden, komt niet omdat we zo veel gezonder zijn. Het CBS wijst als belangrijkste oorzaak van de daling naar de Wet verbetering Poortwachter en andere veranderingen in sociale zekerheidsstelsel. Vanaf april 2002 verplicht de Wet Poortwachter werkgevers om zieke werknemers beter te begeleiden. Ook zijn er steeds meer afspraken, zogeheten `arboconvenanten', tussen vakbonden en werkgevers over arbeidsomstandigheden en het terugdringen van ziekteverzuim. De P&O-ers, die binnen bedrijven verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de Wet Poortwachter, kunnen tevreden zijn over de ontwikkeling die het CBS signaleert. Kennelijk zijn ze succesvol in hun verscherpte verzuimbeleid. Of toch niet?

,,Overal roepen P&O-ers dat alle maatregelen zo'n geweldig effect hebben'', zegt Margret Sauer, ,,maar mensen zijn gewoon te bang om zich ziek te melden.'' Volgens Sauer, programmamanager van ISBW Opleiding & Training, onderdeel van de Schouten & Nelissen Groep, en jarenlang hoofd verenigingszaken & opleidingen van de Nederlandse Vereniging voor Personeelsmanagement en Organisatieontwikkeling, geeft tevredenheid over de lage verzuimcijfers geen pas. Dat het verzuim zo laag is, vindt zij juist alarmerend. Het is eerder reden tot zorg. ,,De arbeidsmarkt is slecht op dit moment en door allerlei reorganisaties zijn mensen bang hun plek te verliezen. Ze werken dus langer door, ook als ze ziek zijn. De verzuimcijfers zijn spectaculair gedaald, maar dat duidt vooral op angst. Mensen zijn bang voor hun hachje.''

Volgens Sauer rekenen P&O-ers zich onterecht rijk. Sterker nog. Niet alleen zijn de verzuimcijfers nu kunstmatig laag, als de economie aantrekt zal het verzuimcijfer als een raket omhoog schieten, is haar overtuiging. ,,Als het economisch herstel doorzet, zullen mensen zich makkelijker ziek melden. Bij de vorige recessie hebben we dat duidelijk gezien: de arbeidsmarkt trok aan en het verzuim ging loodrecht omhoog, want toen was men niet meer bang om zijn baan te verliezen. Al zijn veel organisaties door de Wet Poortwachter wel alerter op verzuim. De stijging zal daarom minder snel gaan, maar dat het verzuim sterk zal toenemen is zeker.'' Dat zal volgens Sauer ook gebeuren omdat de aandacht van P&O-ers bij het aantrekken van de economie zal verschuiven van verzuimbestrijding naar werving. ,,Er komen weer opdrachten binnen en het werk moet gedaan worden. P&O-ers moeten ervoor zorgen dat de boel weer gaat draaien en je zal dan zien dat de aandacht van de personeelsafdeling zich vooral gaat richten op werven.''

De visie van Sauer wordt ondersteund door de Randstad Werkmonitor, een tweemaandelijks onderzoek naar de mobiliteit op de arbeidsmarkt. Dit voorjaar kwam uit het onderzoek naar voren dat van alle werknemers in Nederland 15 procent bij ziekte wel eens doorwerkt uit angst voor ontslag. Paulien Bos van Blauw Research, die het Werkmonitor-onderzoek uitvoerde, beaamt dat de cijfers het beeld van de kunstmatig lage verzuimcijfers bevestigen. ,,We hebben in ons onderzoek de directe vraag gesteld of mensen wel eens doorwerken terwijl ze ziek zijn, omdat ze bang zijn voor ontslag. Daarop antwoordde 15 procent met bevestigend. Dat doet vermoeden dat er nu sprake is van een onderschatting van het ziekteverzuim. De huidige daling van het ziekteverzuim is dus niet alleen het gevolg van de Wet Poortwachter. Men beweert wel eens dat ontslag niet gebaseerd mag zijn op ziekteverzuim. Maar uit de cijfers van de werkvloer blijkt dat men wel degelijk bang is dat dat verband toch wordt gelegd.'' Ook Bos verwacht dat het ziekteverzuim zal stijgen, zodra de economie aantrekt.

Volgens Ben Sorgdrager, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB) bleek al in de jaren tachtig uit onderzoek dat het ziekteverzuim daalt als het economisch tegen zit en dat het langdurig verzuim toeneemt als de economie weer op stoom komt. Toch ziet hij, in tegenstelling tot Sauer, dat patroon nu niet terugkeren. ,,Onverantwoord doorwerken als je ziek bent komt misschien in bepaalde sectoren voor, maar in mijn eigen praktijk heb ik het niet meegemaakt en ik hoor het ook niet van collega's. Ik hoop dat mijn beroepsgroep van bedrijfsartsen daar alert op is. En goede leidinggevenden sturen mensen naar huis die willen doorwerken als ze ziek zijn. Het is onze taak tegen leidinggevenden te zeggen dat ze goed voor hun mensen moeten zorgen, want als mensen ziek doorwerken, levert dat uiteindelijk langdurig verzuim op. Preventie is dus uiterst belangrijk. Als iemand niet goed in zijn vel zit, zorg dan dat je daar wat voor regelt.''

Geert Jan Haveman, HR-manager bij Corus, laat via een woordvoerder weten dat hij niet gelooft dat verzuimcijfers kunstmatig laag zijn. Het verzuimcijfer bij Corus ligt met 5,5 procent op het laagste niveau sinds 1955. De daling sinds 2000 schrijft Haveman vooral op het conto van de structurele aandacht in de organisatie voor verzuimbeleid en intensieve begeleiding van medewerkers. Van angst voor ontslag is geen sprake, volgens Haveman. Corus heeft juist moeite mensen te vinden.

Ook Heineken herkent zich niet in het scenario dat Sauer schetst. Directeur P&O Hans de Ruiter heeft veel ervaring met reorganisaties. ,,Ik heb nooit een duidelijke correlatie gezien tussen reorganisaties en een substantiële daling van het ziekteverzuim. Dan zou je het verzuim ook moeten zien opveren op het moment dat reorganisaties achter de rug zijn. Dat zien wij niet. Het kan mentaal misschien iets schelen, maar dat zijn geen factoren waardoor verzuim procenten zakt. Mijn ervaring is dat als mensen ziek zijn, ze ook echt ziek zijn en niet naar hun werk gaan. Behalve allerlei anticiperende maatregelen zoals ergonomie en klimaatbeheersing is het meest effectieve in het terugdringen van het verzuim de structurele aandacht voor een zieke medewerker door de direct leidinggevende vanaf de eerste dag. Dat loont.''

Bij P&O-ers krijgt Sauer dus nog niet veel gehoor voor haar boodschap. Logisch, zegt ze, want P&O-ers kunnen juist scoren met de lage verzuimcijfers en hebben er geen belang bij om die cijfers in twijfel te trekken. Ze blijft er daarom op hameren dat P&O-afdelingen nu al alles in het werk moeten stellen om straks het verzuim binnen de perken te houden. ,,De huidige lage verzuimcijfers sussen mensen in slaap. Als het goed gaat, gaan mensen achterover leunen. Allereerst moeten P&O-ers ervoor zorgen dat de mensen die niet verzuimen, die hun werk goed doen, de `juweeltjes' in hun organisatie, niet overspoeld raken met werk. Er is een groep werknemers die zich door alle reorganisaties heeft heengeslagen. Bij elke collega die vertrekt, krijgen ze weer een aantal taken extra op hun bord. Zo bouwt de stress zich op. Je ziet nu steeds meer mensen afbranden en uitvallen, omdat ze te veel werk hebben. Want de bom barst een keer.''

Daarnaast moeten P&O-ers zich juist nu richten op het samenspel met de managers die het verzuimbeleid binnen de organisatie moeten uitvoeren. ,,P&O-ers moeten het management stimuleren om aandacht te blijven besteden aan verzuim. Ze moeten vooral niet zelfgenoegzaam achterover gaan zitten omdat de verzuimcijfers zo laag zijn.''