Roestplekken op zendstation in Noordzee

Op het REM-eiland in de Noordzee, waar de TROS ooit als commerciële omroep is begonnen, breken roestplekken door de witte verf. Het eiland dreigt te verdwijnen.

Na ongeveer een half uur varen vanaf de Scheveningse haven doemt een grote rood-wit geblokte doos op boven de zee, steunend op 15 meter hoge zwarte palen. Het REM-eiland, veertig jaar geleden gebouwd als zendstation voor de Radio Exploitatie Maatschappij, staat zo'n negen kilometer uit de kust ter hoogte van Noordwijk. Vroeger was dat buiten de territoriale wateren, maar na een grenscorrectie in de jaren zeventig behoort het eiland officieel tot het Nederlands grondgebied.

Ook vandaag, veertig jaar na de oprichting van de REM – de commerciële voorloper van de TROS – wordt er op het platform aan een uitzending gewerkt. TROS-presentator Ron Boszhard en de Belgische acteur Walter Baele nemen een jubileumprogramma op dat in november wordt uitgezonden.

Het eiland (25 bij 12,5 meter, twee verdiepingen) lijkt in alles op een boot. Aan de zijkant hangt een reddingssloep, aan de relingen reddingsboeien. De twee koks van Rijkswaterstaat noemen hun keuken `kombuis' en een pannetje ouwe soep wordt `overboord' gegooid. In totaal kunnen negentien mensen overnachten in de kleine hutten met stapelbedden. Het gebrom van de motoren is overal op het eiland te horen. Op het helikopterplatform op het dak hangt de scherpe lucht van vogelpoep die er al jaren in de roosters druipt.

Het REM-eiland wordt in zijn voortbestaan bedreigd. Sinds 1974 is het in bezit van Rijkswaterstaat, dat het gebruikt als officieel meetstation. Samen met het KNMI worden windsnelheden en golfhoogtes in kaart gebracht. Maar het onderhoud wordt te duur voor Rijkswaterstaat, dat fors moet bezuinigen en mensen moet ontslaan. Er moet alleen al zes weken per jaar geschilderd worden zodat het eiland eens in de vijf jaar geheel geverfd is. Nu dat al twee jaar niet meer is gebeurd, breken de eerste roestplekken op de reling door de witte verf. Voor het versturen van de meetgegevens bestaat een veel goedkoper alternatief; de meetapparatuur kan bevestigd worden aan een grote boei.

Eigenlijk zou Rijkswaterstaat het eiland al in januari overdragen aan de dienst Domeinen, dat het zou proberen te verkopen. Of, als dat niets zou opleveren, zou starten met de ontmanteling.

Maar de TROS wist de dreiging voorlopig af te wenden door het eiland gedurende een half jaar geregeld te huren, als locatie voor het maken van programma's. Zo presenteerden Wibo van de Linde en Harmen Roeland er onder meer het praatprogramma Studio REM. Ook brainstormde de TROS er enkele keren onder meer over een commerciële toekomst. Die gedachte uit de omroep steeds vaker, omdat de politiek het onmogelijk zou maken nog binnen het huidige bestel te functioneren.

En zo is de omroep veertig jaar geleden ook op het REM-eiland ook begonnen. Als commercieel initiatief van een groep particuliere investeerders. Zij zagen dat er een markt was voor programma's zonder religieuze of politieke boodschap. Het ene publieke tv-net dat er toen was (zonder reclame) werd volledig gedomineerd door verzuilde omroepen. Terwijl de politiek discussieerde over de mogelijk kwalijke invloeden van commercie op televisie, werden de palen voor het REM-eiland de grond ingeslagen.

De eerste radiouitzending van Radio Noordzee was een feit op 23 augustus 1964. Twee weken later kondigde presentatrice Hetty Bierenbroodspot ook het eerste tv-programma aan vanaf het eiland. Met de verstrooiende programma's werden al snel duizenden mensen bereikt. De TROS meldt op haar site dat volgens het NIPO een maand na de eerste uitzending al 600.000 gezinnen (zo'n twee miljoen mensen) per avond afstemden op programma's als RinTinTin, Zorro en Mr. Ed, het sprekende paard.

Maar het commerciële avontuur duurde maar kort. In sneltreinvaart werd een gelegenheidswetje door de Tweede en de Eerste Kamer geloodst. Die wet regelde dat het eiland, of de zeebodem waar het op stond, officieel bij Nederland getrokken werd. Een constructie die voor het Veronica-schip, dat al sinds 1960 uitzond, niet opging; dat was immers mobiel. Vanaf het moment dat de Eerste Kamer de wet aannam, begin december, waren de uitzendingen illegaal. En op 17 december viel de Nederlandse staat daadwerkelijk op het eiland binnen, beëindigde de uitzendingen en verzegelde de studio's. Dat was vier maanden na de start.

Intussen was wel duidelijk geworden dat er grote behoefte bestond aan de verstrooiende programma's van de REM. Om het voortbestaan te verzekeren werd de TROS (Televisie Radio Omroep Stichting) opgericht om daarmee een gooi te doen naar een legale status. De ledenwerving verliep voorspoedig en de TROS kwam als eerste nieuweling in het publieke bestel. Vanaf 1967 werd ook daar reclame toegestaan.

Rijkswaterstaat verhuurde het REM-eiland de afgelopen decennia ook regelmatig aan onderzoeksinstituten zoals TNO dat er de techniek van het onder water schilderen en lassen uitvond en verfijnde. Ook vogelaars verbleven er enkele weken per jaar om de vogeltrek in kaart te brengen. Maar als het contract met de TROS over twee dagen, op 1 juli afloopt, lijkt het einde van het eiland nabij.

Het gaat de TROS aan het hart als het REM-eiland zou verdwijnen, maar de omroep zegt het eiland ,,niet alleen'' overeind te kunnen houden. Er zijn, zegt Rijkswaterstaat, ook wel andere partijen die interesse hebben. Het meestbelovend zijn de gesprekken met radiozenders. Omdat niemand onder een zendmast wil wonen is het op land vrijwel onmogelijk hiervoor nog een vergunning te krijgen.

Maar alle partijen schrikken tot nu toe terug voor de kosten van de overname. Het eiland zelf is niet zo duur, en de onderhoudskosten (ongeveer vier ton per jaar) zijn ook niet onoverkomelijk, maar de bijna onneembare hindernis wordt gevormd door de sloopkosten. Want wie het eiland overneemt, moet beloven het ooit te slopen. En dat kost miljoenen. Hoeveel precies wil Rijkswaterstaat niet zeggen, omdat ze de opdracht misschien zelf moet uitbesteden als het eiland niet wordt verkocht.

De TROS maakt deze dag binnen en buiten opnamen voor het jubileumprogramma. Ron Boszhard speelt een archivaris van de omroep die op het eiland het denkbeeldige archief bewaakt. Voor het begin van een scène legt een medewerkster een haarlok op zijn voorhoofd goed. De raampjes met uitzicht op de Noordzee worden met zwart tape afgeplakt. Als de camera loopt wordt met een visdraadje een stapel archiefbanden achter Walter Baele omgetrokken; het is een comedy.

Als het contract met de TROS over twee dagen afloopt, neemt de dienst Domeinen het eiland officieel over. Als er geen koper wordt gevonden, wordt het eiland ontmanteld. Tot die tijd zullen zonnepanelen stroom leveren om te zorgen dat de hoeklichten kunnen blijven branden zodat er 's nachts niemand tegenop vaart.