Durão Barroso wint afvalrace naar Brussel

Tot veler verrassing wordt de Portugese premier José Manuel Durão Barroso de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie.

Niet Guy, niet Jean-Claude, niet Chris, niet Pat, niet Paavo, niet Anders Fog, niet Jean-Luc, niet Javier, niet Wolfgang. Het wordt degene die juist níét al maanden meedraaide in de namencarrousel: José Manuel Durão Barroso.

Op hem zullen de 24 overige regeringsleiders van de Europese Unie vanavond tijdens hun ingelaste `diner-top' in Brussel een toast uitbrengen als de man die vanaf 1 november leiding zal gaan geven aan de 25-koppige Europese Commissie.

De 48-jarige Portugese premier bleek het afgelopen weekeinde de spreekwoordelijke dark horse die een einde maakte aan weken van sfeerbedervend overleg tussen de regeringsleiders. Zijn grootste pre: hij is de man die de minste weerstand oproept binnen het gezelschap van regeringsleiders dat de commissievoorzitter aanwijst.

Wat de Ierse premier Bertie Ahern als fungerend voorzitter van de Europese Unie anderhalve week geleden tijdens de top in Brussel niet lukte, kreeg hij de afgelopen dagen wel voor elkaar: voldoende steun verwerven voor één naam. En daar was het nog louter om te doen. Bestuurlijke kwaliteiten, ideeën, communicatieve gaven, oftewel ,,algemene bekwaamheid'' zoals in het Europees Verdrag staat – het deed allemaal steeds minder ter zake. Er moest op straffe van de zoveelste Europese crisis een commissievoorzitter worden gevonden, en snel ook.

Ahern pleegde zondagmiddag de laatste telefoontjes. De instemming van de Franse president Jacques Chirac en de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder, die in ruil zware commissarisposten voor hun landen eisten, had hij toen al genoteerd. Om vijf uur kon Ahern eindelijk het verlossende woord spreken: hem was een ,,overweldigende steun'' gebleken voor de benoeming van José Manuel Durão Barroso tot voorzitter van de Europese Commissie.

De Europese Unie gered, het Ierse voorzitterschap gered. De Europese Unie, omdat het uitblijven van een benoeming ontegenzeggelijk de in alle landen steeds manifester wordende reserves ten aanzien van het `project Europa' zou hebben vergroot. Want wat stelt een unie van staten die zo graag eenheid wil uitstralen nog voor als de leiders van dezelfde landen het niet eens kunnen worden over de benoeming van een voorzitter van het dagelijks bestuur?

De winst voor de Ierse premier is dat hij op een zeer geslaagd EU-voorzitterschap kan terugkijken. Hij heeft niet alleen een akkoord over de Europese grondwet bereikt, maar ook nog deze klus geklaard.

Zonder benoeming van een nieuwe commissievoorzitter zou Aherns grondwetsucces veel glans hebben verloren. Want hoewel de Ierse minister-president nu met de eer gaat strijken, was hij wel degene die anderhalve week geleden niet wist te voorkomen dat de opvolging van de Italiaan Romano Prodi tot een enorme clash leidde tussen een aantal grote lidstaten.

Betrokkenen schrijven de botsing tussen enkele grote EU-landen toe aan de `Ierse stijl' van voorzitten: alle partijen veel laten praten zonder zelf initiatief te nemen. Zo verliep het ook in de aanloop naar de top van Brussel op 17 en 18 juni. Premier Ahern van Ierland reisde als fungerend EU-voorzitter alle hoofdsteden af. Allereerst om de laatste pijnpunten rond de grondwet weg te nemen, maar ook om te sonderen wie de nieuwe commissievoorzitter moest worden.

Ahern had kunnen weten dat meest genoemde kandidaat, de Belgische premier Guy Verhofstadt, op geharnaste tegenstand van een aantal lidstaten kon rekenen. Vooraan het front de Britse premier Blair, die al maandenlang via allerlei kanalen had laten weten Verhofstadt veel te veel als een federalist te beschouwen. Daar kwam de kritische houding van Verhofstadt ten aanzien van de oorlog in Irak nog bij. Dit was voor Italië en Polen ook reden om tegen de Belg te zijn.

Als één van de redenen van Ahern de omstreden kandidatuur van Verhofstadt toch overeind te houden is wel gesuggereerd dat hij hierdoor de Luxemburgse premier Jean Claude Juncker hoopte over te halen zich alsnog beschikbaar te stellen. Want hoewel Juncker op zeer brede steun onder zijn collega's kon rekenen, was zijn antwoord steevast dat hij het premierschap van Luxemburg niet wenste op te geven. Maar in deze opzet vergat Ahern wel het tussen België en Luxemburg bestaande gentleman's agreement dan men elkaar niet onderling beconcurreert bij belangrijke internationale posten.

Een heel ander spel speelden ondertussen de in het Europees Parlement in één fractie samenwerkende christen-democraten en Britse Conservatieven. Deze Europese Volkspartij liet al begin dit jaar weten dat de post van commissievoorzitter aan een geestverwant diende toe te vallen als zij bij de Europese verkiezingen wederom als grootste uit de bus zou komen.

De Franse president Chirac en de Duitse bondskanselier Schröder haalden hun schouders op over de EVP-claim. En de Nederlandse premier Balkenende verkoos Benelux-solidariteit boven christen-democratische solidariteit. Toen Ahern Den Haag aandeed kon hij namens christen-democraat Balkenende een kruisje achter de liberaal Verhofstadt zetten.

Tot ieders verrassing kwam na de gebruikelijke vergadering van christen-democratische regeringsleiders voorafgaand aan de Europese top plotseling de naam van `hun' kandidaat naar buiten: de Britse Conservatief en Europees Commissaris Chris Patten. Niet formeel; het was een typisch geval van strategisch lekken. Hij werd ingezet tegenover Verhofstadt en diende in die strijd, zo blijkt achteraf, als kanonnenvlees.

Want wat niet werd gelekt was dat de christen-democraten die bewuste donderdagochtend in hun beraad ook nog over een tweede kandidaat hadden gesproken: de Portugese premier Barroso. Die naam ging pas de volgende dag rondzingen, nadat zowel Verhofstadt en Patten tijdens het beraad van de 25 regeringsleiders waren afgeserveerd.

Barroso had niet op de longlist van Ahern gestaan. Zodoende kon hij aan de Ierse EU-voorzitter worden gepresenteerd als de compromiskandidaat bij uitstek. Vervolgens kon het lobbywerk in de hoofdsteden beginnen, waarbij twee motieven om voorrang streden: Barroso was onomstreden en er was haast geboden.

Zo is de benoeming van de voorzitter van de Europese Commissie verlopen via het klassieke onderhandelingspatroon, waarbij eerst een maximaal aantal mogelijkheden wordt geëlimineerd, om daarna met de onvermijdelijke oplossing te komen.

Ahern kan dit resultaat op zijn conduitestaat bijschrijven. Maar de werkelijke winnaars zijn de christen-democraten. Zij toonden zich de beste schakers. Of dit spel ook de best mogelijke voorzitter van de Europese Commissie heeft opgeleverd, is een andere zaak.