Oeuvre McCarthy lekker tegendraads

Dat de filmer Michael Moore niet de enige Amerikaan is die niet blij is met president Bush en met bepaalde aspecten van de Amerikaanse cultuur weten we natuurlijk wel, maar dit soort kritiek bereikt ons toch minder vaak dan je zou verwachten van een land dat vrijheid en democratie hoog in het vaandel draagt. In het Van Abbemuseum is de tentoonstelling Brain Box Dream Box te zien van de Californische kunstenaar Paul McCarthy (1945) die met veel woede, venijn, humor en beeldende overtuigingskracht de Amerikaanse maatschappij en cultuur (een cultuur die inmiddels ook de onze is) te lijf gaat.

In de installatie Piccadilly Circus (2003) zien we op grote videoschermen hoe Bush en Bin Laden onderonsjes hebben en rondklooien in een Witte Huis-achtig interieur. McCarthy speelt deze rollen, uitgedost met grote Mickey Mousevoeten en Bush- en Bin Laden-maskers. Bush probeert zichzelf onder meer met een mes de schedel te doorklieven, wat veel gehannes en bloederige troep oplevert, maar tot een bevrijding (denk aan de geboorte van Pallas Athene uit het gekloofde hoofd van Zeus) leidt het niet. De expositiezaal is ingericht als een rommelig atelier, vol met dozen, bekliederd meubilair, vieze tapijten, tekeningen, een tweepersoonsbed verticaal hangend aan de muur – kortom een totale chaos.

In een andere zaal staan plastic kerstbomen van het soort waarmee warenhuizen hun etalages decoreren, afzichtelijk versierd met strikken en ballen, iedere boom zijn eigen `stijl'. Ze zijn stoffig en vervaald, er doorheen lopend waan je je in een gruwelbos uit een sprookje. Aan de wanden hangen foto's waarop de kerstman kunstwerken vervaardigt, onder meer door met verf te smijten, of door kussens besmeerd met verf af te drukken op vellen papier (variant op de naakte met verf ingesmeerde vrouwenlichamen van Klein). Een prachtige vermenging van high art en low art.

De expositie toont installaties, videoprojecties en sculpturen van McCarthy uit de afgelopen tien jaar, in combinatie met tekeningen vanaf 1968 tot heden. McCarthy is een virtuoos tekenaar. Hij werkt in een expressieve trant die een voortzetting is van de surrealistische traditie. De tekeningen en sculpturen leveren mooie ensembles op, zoals grote wandvullende houtskooltekeningen uit de jaren tachtig en een vijf meter hoge make-up tafel van geel geverfd aluminium (2004). Tafels komen veel voor in het oeuvre van McCarthy. Ze betekenen huiselijkheid, en staan, als keukentafel waaraan het eten wordt bereid, symbool voor het altaar van het gezinsleven. De make-up tafel is zo groot dat je er gemakkelijk onder kunt staan. Het geïdealiseerde Amerikaanse gezinsleven waarin de vader een dominante rol speelt, zoals voorgesteld in televisieseries uit de jaren zestig – bijvoorbeeld Bonanza en Family Affair – is een steeds terugkerend thema in het werk van McCarthy. Het kind wordt geïndoctrineerd en raakt gevangen in een systeem van regels en morele overtuigingen. De volwassene is net zo goed de gevangene van dit systeem.

Het wordt door McCarthy verbeeld als kleine, afgebakende ruimten waarin het menselijk bestaan plaatsvindt. Niet alleen het maatschappelijk leven is een gevangenis, het lichaam en het eigen brein zijn dat ook. Overal is zijn werk doordrongen van die benauwenis. De mens is veroordeeld tot dwangmatige, zinloze handelingen. Zelfs de kunst biedt geen uitkomst: uiteindelijk raken ook rotzooi-installaties ingekapseld door de kapitalistische kunstwereld. Hauser & Wirth (Zürich, Londen) en Luhring Augustine (New York), de mede-organisatoren van zijn tentoonstelling, zijn wel de meest sophisticated en commerciële galeries van dit moment. Heel het oeuvre van McCarthy is doortrokken van walging en van een existentiële angst. Het verwondert niet dat La Nausée van Sartre zijn favoriete boek is.

In de videoprojectie Tokyo Santa zien we de kunstenaar verkleed als Kerstman aan het werk. Gekleed in hansop, met op kruishoogte een raar flapje waaronder zijn penis zichtbaar is, met masker, baard en rode muts en op witte katoenen sokken, geeft hij zich over aan een gewelddadig soort schilderkunst. Met een mes stoot hij blikken verf open (Lucio Fontana), hij veegt, smeert en smijt met verf (Arnulf Rainer, Pollock). Verf alleen is niet genoeg, ook mayonaise, ketchup, bloem en motorolie lenen zich uitstekend voor deze kunst. Mompelend en in zichzelf gekeerd acteert McCarthy de machistische kunstenaar. Met zijn stramme oude mannen-motoriek levert dit hilarische beelden op.

Het werk van McCarthy is rijk en complex. Bij hem gaan kritiek op de Amerikaanse massacultuur, op Hollywood en Disneyland, kritiek op onze patriarchale cultuur, kritiek op de kunst en zelfkritiek hand in hand. McCarthy is er van overtuigd dat we de perceptie van wat werkelijkheid is verloren hebben; we klunzen een beetje rond in wat we beschouwen als werkelijkheid zonder het onderscheid met film en televisie nog te kennen. McCarthy creëert een theater van de regressie, in het bewustzijn dat een freudiaanse catharsis, bevrijding, illusie is.

Paul McCarthy: Brain Box Dream Box, tentoonstelling in het Van Abbemuseum, Bilderdijklaan 10, Eindhoven. Tot 24/10. Di-zo 11-17u.