Koppige `ex-jeune premier' ontwikkelt zich snel

Internationaal is Jan Peter Balkenende nog niet erg bekend. ,,Pim Fortuyn is veel bekender.'' Maar hij krijgt wel waardering voor het feit dat hij Nederland na 2002 rust bracht. Het komende half jaar krijgt de premier met het voorzitterschap van de EU voor het eerst een grote internationale functie.

Brussel, vrijdag 18 juni. Jan Peter Balkenende is boos. Regeringsleiders zijn hard op weg het eens te worden over de Europese grondwet. Balkenende moet als premier scherpere afspraken over het Stabiliteitspact binnenslepen. Maar Duitsland en Frankrijk werken niet mee. Hij komt alleen te staan. Balkenende stapt beslist op de dienstdoende EU-voorzitter af, de Ier Ahern. Hij zegt het luid en duidelijk: zo kan het niet. De grens is bereikt. De anderen moeten bewegen.

Ahern ziet zich gedwongen de Franse president Chirac er bij te roepen. Balkenende zegt dat hij niet thuis kan komen zonder afspraken over het opbouwen van een begrotingsoverschot in goede tijden. En als Chirac weg is, moet de Duitse bondskanselier Schröder bij Ahern en Balkenende komen. De Commissie móet meer bevoegdheden krijgen om op te treden als landen een te groot begrotingstekort hebben.

's Avonds is Balkenende tevreden. Het is twee keer een compromis geworden, maar hij presenteert het als een grote overwinning. Hij weet dan al dat zijn meest kritische steunpilaar thuis, de VVD, tevreden is. Als GroenLinkser Duyvendak een paar dagen later in de Kamer vaststelt dat Balkenende ,,met de staart tussen de benen is afgedropen'', wordt de premier nog eens boos. ,,Ik heb hárd met de vuist op tafel moeten slaan.''

Jan Peter Balkenende in Europa. Dat gaat het land vaker zien, het komende half jaar. Vanaf 1 juli is de regering onder zijn leiding een half jaar voorzitter van de Europese Unie. Voor Balkenende is het de eerste keer dat hij een belangrijke functie over de grenzen gaat vervullen. Maar van onzekerheid is geen sprake, is buitenlandse diplomaten opgevallen. ,,Voor een nieuweling heeft hij een opmerkelijk zelfvertrouwen'', zegt een van hen. Een Brusselse diplomaat: ,,Natuurlijk hielden Chirac en Schröder nu ook rekening met hem omdat hij voorzitter wordt. Maar dan nog. Je moet het wel durven.''

Serieus genomen worden, dat is eigenlijk steeds de opdracht van Jan Peter Balkenende geweest sinds hij in 1998 als Kamerlid de landelijke politiek inkwam. Een paar jaar geleden werd hij als financieel specialist van het CDA gejend door zijn huidige vice-premier, minister van Financiën Zalm (VVD). Die vergeleek Balkenende met een bezoeker van Yab Yum die de volgende dag schijnheilig schande spreekt van seksclubs. Balkenende was geschokt en dwong excuses af.

Van Parijs tot Peking is de eerste associatie die zijn naam in grote kranten oproept nog altijd `Harry Potter'. Het is de echo van de gelijkenis waarmee hij zelf speelde toen na zijn aantreden als partijleider in oktober 2001 in eerste instantie zijn kapsel en bril de aandacht trokken. Maar politiek strategisch is Balkenende wel sterker geworden, meent opponente en GroenLinks-leider Halsema. ,,Dat hij zich op een golfkarretje bij Berlusconi laat fotograferen in bewondering voor een steen, zal hem nu niet meer gebeuren.'' Een diplomaat: ,,Hij heeft natuurlijk die houterigheid op tv, als hij naast Bush verschijnt. Maar iedereen weet dat hij in kleine kring een intelligent, ontspannen en toegankelijke persoon is.''

Internationaal is Balkenende vooral nog onbekend. Bij elke grote politieke discussie in Europa is wel een Nederlander bekender dan hij. Binnen het kabinet, zoals minister van Financiën Zalm bij het Stabiliteitspact en minister van Buitenlandse Zaken Bot over Turkije en Europa in het algemeen. En buiten het kabinet, zoals oud-premier Kok (PvdA) over economische vernieuwing en NAVO-chef De Hoop Scheffer over defensie.

Ook het grotere publiek kent Balkenende niet. ,,Pim Fortuyn is veel bekender,'' zegt Jean Pierre Stroobants, die als correspondent van Le Monde in Brussel Nederland volgt. De onbekendheid heeft niet alleen te maken met de omvang van Nederland. In klein gezelschap voelt Balkenende zich op zijn gemak. Een tafelrede met de Zwitserse president Deiss benut hij moeiteloos voor een amusante analyse van het `geluksgat' tussen Zwitsers en Nederlanders. Maar Balkenendes optreden voor de internationale pers is nog ,,timide'', zegt Stroobants. Aanvankelijk stuitte dat op begrip. ,,Iedereen begreep wel dat hij eerst zijn eigen land moest gaan besturen. En dat was al niet eenvoudig''. Nu wordt meer zichtbaarheid van hem verwacht. ,,Hij moet zich meer laten gelden'', adviseert een diplomaat. Buiten eigen land is Balkenende de premier die na 2002 weer rust bracht. Vooral sinds hij in de verkiezingen van 2003 zijn winst vergrootte, en ondanks een lastige formatietijd aan de macht bleef. ,,Zijn optreden als onervaren bestuurder in moeilijke omstandigheden is een knappe prestatie'', zegt een buitenlandse diplomaat. ,,Dat wordt in het buitenland misschien beter gezien dan in eigen land.''

In de Tweede Kamer komt de kritiek dat Balkenende geen sterke premier is, niet alleen uit de oppositie. VVD-fractieleider Van Aartsen verweet de premier dit voorjaar dat hij ,,kracht en durf'' mist. En ook van CDA-fractieleider Verhagen kreeg Balkenende er – zeer tot zijn ongenoegen – van langs, toen opiniepeilingen in mei een dieptepunt registreerden in de populariteit van de premier. Balkenende zou het kabinetsbeleid nadrukkelijker zelf moeten presenteren, vond Verhagen. Dat vindt hij nog steeds, zegt Verhagen nu. ,,Kok trok meer naar zich toe. Als je een belangrijke rol speelt in beslissingen, op sociaal-economisch gebied, over veiligheid en integratie, dan mag je dat best ook laten zien.'' In Europa heeft Balkenende volgens Verhagen ,,autoriteit''.

Het EU-voorzitterschap kan Balkenende aanzien van staatsmanschap bezorgen, dat in eigen land uitblijft door de sterke weerstand die het kabinet oproept met zijn hervormingsbeleid op sociaal terrein. Balkenende zelf zinspeelde daar op toen hij zijn gebrek aan populariteit recent in het tv-programma Buitenhof vergeleek met ,,wat Tony Blair en Gerhard Schröder overkomt'', evenals andere premiers: regeringsleiders lijden nu eenmaal onder de ,,noodzakelijke'' hervorming van de sociale-zekerheidsstelsels. Maar van echtgenote Bianca Balkenende worden in kleine kring in Den Haag klachten vernomen over het gebrek aan populariteit van haar man.

Volgens zijn critici in de Kamer boekt Balkenende als premier wel vooruitgang. ,,Hij ontwikkelt zich snel'', vindt Halsema. Zij vindt dat Balkenende in debat steviger is geworden, meer uitgesproken. Al vlucht hij ,,soms nog te gemakkelijk weg in tijdgebrek, of het meenemen van een hele ploeg ministers''. Zijn taalgebruik wordt minder wollig. Hij begint niet meer elke zin met ,,als het gaat om...'' en voert weer gewoon gesprekken, in plaats van te `wisselen'. Af en toe klinkt er nog een ,,Het is natuurlijk zo dat het niet zo is dat...''

André Rouvoet, fractieleider van de ChristenUnie, meent dat Balkenendes imago van onervaren brekebeen en `jeune premier' te gemakkelijk in stand wordt gehouden, ook door de pers. ,,Het gaat nu veel beter, maar als je het keer op keer blijft herhalen, wordt het vanzelf waar.'' Volgens Rouvoet roept Balkenende weerstand op omdat hij uitgesproken standpunten heeft en deze met een zekere stijfheid verdedigt. ,,Hij is een conceptueel denker – ik herken dat, ik ben ook zo. Ik denk dat voor vakbondsleiders Zalm nog makkelijker in beweging te krijgen is, al heeft hij dezelfde neoliberale standpunten.'' Volgens Rouvoet onbreekt het hem wel aan ,,parlementaire gevoeligheid''. ,,Hij denkt toch al snel: dit willen wij nu eenmaal, en we hebben de meerderheid. Dat is parlementair niet goed. Bij hem verkeert vasthoudendheid dan in koppigheid.''

Binnen het kabinet hoeft Balkenende niet veel gevechten te voeren. Alleen zijn gehamer op `waarden en normen' leidt bij de liberalen tot gegniffel. Hij geldt als een ontspannen voorzitter. Hij leunt niet meer, zoals in het eerste kabinet, bij lastige kwesties op minister van Justitie Donner. Ook vice-premier Zalm, die onder Balkenende I vanuit de Kamer liet merken weinig waardering voor de premier te hebben, is loyaal. Met partijgenoot Bot heten de relaties goed te zijn, al is er soms enige rivaliteit. Zo slaagt Bot er makkelijker in om de grote lijnen voor het Europa-beleid te formuleren. Op Algemene Zaken wordt nu nauwlettend in de gaten gehouden hoe de reacties zijn op Bots recente lezing aan de Humboldt-Universiteit in Berlijn, waar hij grenzen stelde aan de Europese integratie en op sommige terreinen zelfs minder samenwerking voorstelde – een revolutie voor CDA'ers en overtuigde federalisten als Bot en Balkenende. ,,Zoiets kan de premier niet doen, een luchtballon oplaten'', aldus een diplomaat. ,,Dan is Bot even, oneerbiedig gezegd, een pion.''

De premier formuleert zelf ook graag brede visies. Hij onderstreept steevast dat Europa ,,meer dan een economisch wingewest'' en een gemeenschap van ,,gedeelde morele waarden'' is. Toen hij vorige jaar bij de Amerikaanse president Bush op bezoek was, ruimde hij een uur in voor de in Washington residerende en door hem bewonderde gemeenschapsgoeroe Amitai Etzioni. De socioloog vertelde hem dat ,,eenheid in verscheidenheid'' het centrale thema zal worden in Europa. Het klikte. Etzioni, die eerder Blair en Clinton adviseerde, was van Balkenende onder de indruk. ,,Hij deed me aan Blair denken'', zegt Etzioni nu via de telefoon. ,,Net als hij was Balkenende in staat echt een tijd te luisteren. Amerikaanse politici beginnen na twee minuten op hun horloge te kijken.'' Balkenende besprak het daarna met al zijn collega-regeringsleiders: we moeten praten over Europa als waardengemeenschap. Vooral progressieve regeringsleiders toonden belangstelling, zoals Blair en de Spaanse premier Zapatero. Zijn plannen voor een Europese normen en waardenconferentie nemen inmiddels de gedaante aan van een soort Europees waardenoffensief. In september begint het met een conferentie, geen regeringstop, zoals Balkenende vorige maand suggereerde. Er komen wel ministers en andere `doeners', misschien zelfs enkele regeringsleiders uit kleinere landen, maar ook `denkers'. Etzioni komt ook. Maar hij waarschuwt voor algemeenheden, zoals een website over normen en waarden van de Rijksvoorlichtingsdienst onder de naam zestienmiljoenmensen.nl. ,,Politici moeten zelf richtinggevende uitspraken doen en morele positie innemen. Ik zie nog geen Europees debat daarover.''

De vraag is of Balkenende als EU-voorzitter pogingen zal doen op die manier richting te geven. Hij is weliswaar ,,van nature geen consensuszoeker'', meent een diplomaat. Hem ontbreekt ook de neiging van Nederlandse politici om ,,meteen naar het midden'' te gaan. Maar hij heeft ook dingen goed te maken. Vooral vorig jaar leverde de uitgesproken opstelling van Balkenende over Irak en naleving van het Stabiliteitspact tot gefronste wenkbrauwen in Berlijn en Parijs. De pijn van 2003 ,,is aan het weggaan'', meent een diplomaat. Balkenende kan profiteren van het motto in heel Europa na vorig jaar: `vooruit kijken, niet achteruit'.

Het helpt dat het EU-voorzitterschap politiek kalm zal zijn, nu er overeenstemming is over de grondwet en naar verwachting ook over een nieuwe voorzitter van de Europese Commissie. Het zal nog maanden duren voordat het nieuwe Europese Parlement en de nieuwe Commissie gaan draaien. Dat maakt de plannen voor nieuwe wetten vanzelf bescheiden. ,,Maar als Balkenende er in slaagt Europa een `goed gevoel' geven,'' zegt een buitenlandse diplomaat, ,,is dat de basis om later belangrijke dingen binnen te halen.'' Dan, zegt een ander, zullen ,,complexe personen als Schröder en Chirac hem eerder zien staan''.

Balkenende spreekt goed Frans, Duits en Engels. Maar zijn buitenlandse ervaring is beperkt. Direct na zijn aantreden als premier definieerden zijn staf en hij het EU-voorzitterschap als het belangrijkste buitenlandse thema van zijn premierschap. Ter voorbereiding ging hij op tournee, vooral naar de nieuwe lidstaten. Door de nieuwe aanwezigheid van 25 lidstaten zijn vergaderrituelen van tafelrondes en afzonderlijke tweegesprekken om impasses te doorbreken moeilijk vol te houden. Balkenende gaat experimenteren met andere vormen, zoals het aanwijzen van aparte inleiders per onderwerp. Dat heeft hij overal voorbesproken.

De belangrijkste beslissing die dit jaar nog op de Europese agenda staat, is het vaststellen – of uitstellen – van een datum om te gaan onderhandelen met Turkije over toetreding tot de Europese Unie. Balkenende zegt geen nieuwe discussie toe te laten over de vraag of Turkije cultureel wel bij Europa hoort. Die beslissing is al genomen, en als Balkenende één `Europese waarde' aanhangt, is het nakomen van afspraken. Dit weekeinde riep president Bush de EU op zo snel mogelijk de gesprekken met NAVO-lid Turkije te beginnen over toetreding tot de Unie. Maar zo gaat dat niet, liet Balkenende als aanstaand EU-voorzitter gisteren weten. De procedure ligt immers vast. Er komt pas een datum voor onderhandelingen wanneer Turkije voldoet aan de afgesproken Europese criteria, waaronder die over mensenrechten en de rol van het leger. ,,De opmerkingen van president Bush doen daar niets aan toe of af.''