Irak weet nog niet wat soevereniteit is

De macht is overgedragen, maar wat soevereniteit precies is moeten de Irakezen nog ontdekken. Dat de Amerikaanse ambassadeur in het paleis van de president resideert is een veeg teken, vinden ze.

Het bestuur van het district Kharada zetelt in een van de paleizen van een dochter van Saddam Hussein. ,,Alstublieft, geen cadeaus'', staat op een bordje in de wachtruimte. Aan de muren hangen posters met het opschrift ,,Wat is democratie?'', een uitleg staat eronder.

Zes maanden geleden kreeg de districtsraad de soevereiniteit in handen, precies zoals vandaag is gebeurd voor de Iraakse interim-regering. ,,Vroeger zaten de Amerikaanse adviseurs naast ons aan tafel, nu zitten ze in een stoel achter ons'', legt Mohammad al-Rubaie, voorzitter van de wijkraad, uit. De eerste zes maanden na de oorlog werden de raadsleden getraind door de bezetters. ,,Ze behandelden ons eerst als technocraten, maar schreven later buurtverkiezingen uit. Wij zijn dus echt gekozen'', vertelt Rubaie. De interim-regering is samengesteld door de Amerikanen, de VN en Iraakse politici.

De districtsraad – er zijn er negen in Bagdad – beslist over het onderhoud van de wijk. ,,Wij bekijken of een school moet worden vernieuwd, of wegen kunnen worden vrijgemaakt en of de riolen moeten worden doorgespoeld'', vertelt Rubaie die een universiteitsdiploma uit Roemenië heeft. De raadsleden worden bijgestaan door twee Amerikaanse organisaties die aan `democratiebegeleiding' doen. Als er eenmaal overeenstemming is over een plan houdt de soevereiniteit van de districtsraad op. ,,Als de Amerikanen het plan goedkeuren betalen ze het. Keuren ze het af, dan krijgen we niks en gaat het plan niet door.''

Net als de leden van de interim-regering worden ook de districtsraadsleden constant bedreigd. Van de ongeveer 1100 leden zijn er 95 door het verzet het afgelopen jaar omgebracht. ,,Ik betaal mijn eigen bodyguards, maar geloof in de toekomst. Ik ben pragmatisch.''

Er zijn meer parallellen tussen de lokale raad en de interim-regering. Het overdragen van de soevereiniteit betekent niet dat alle beslissingen ook echt door de interim-regering kunnen worden genomen. De Amerikaanse adviseurs die deze maand nog op de Iraakse ministeries rondliepen, heten nu consulenten. Los van olie-inkomsten en wat belastingopbrengsten, is de nieuwe overheid, net als de districtsraad financieel afhankelijk van het grootste donorland in Irak, de Verenigde Staten.

De Iraakse minister van Staat Adnan al-Jannabi nipt van een groot glas cola in zijn koele kantoor in de Amerikaanse groene zone. Jannabi is een olie-expert die lang voor de Organisatie van Olie Exporterende Landen (OPEC) heeft gewerkt. Hij vraagt alle donorlanden nu het beloofde hulpgeld direct aan de interim-regering te betalen zodat de Irakezen op eigen benen kunnen staan. ,,Er is heel veel toegezegd, maar heel weinig betaald. Daarom hebben we allerlei ambitieuze plannen moeten laten varen.''

Jannabi is het diepst teleurgesteld in de VS die 18,5 miljard dollar apart hebben gezet voor Irak, maar daarvan slechts 333 miljoen dollar aan Irakezen hebben uitgegeven. De rest is naar Amerikaanse bedrijven gegaan. ,,Wij hebben niets te zeggen over de manier waarop het geld wordt uitgegeven. Daar verandert de machtsoverdracht helemaal niets aan'', vertelt Jannabi. Zonder dat geld wordt het met de veiligheid ook niets in Irak, meent zijn collega-minister van Staat, Khassem Daoud. ,,We moeten juist de werkloosheid, de economie, het en dienstverleningsniveau aanpakken. De stad moet schoon zijn'', legt hij uit. Volgens Daoud is dat de beste manier om de guerrillastrijders wind uit de zeilen te nemen. Hij geeft toe dat de leuzen van de interim-regering vaag zijn. ,,Het plan is dat we kijken wat er gaat gebeuren en dan handelen we naar wens.''

Maar de handen van de interim-regering zijn de afgelopen maanden strak gebonden. De Amerikaanse ambassadeur voor Irak, Paul Bremer, heeft stilletjes een groot aantal decreten afgekondigd die de macht van de interim-regering ver inperken. Toezichthouders en commissies met vetorecht over beslissingen van de Iraakse ministeries zijn in het leven geroepen. Sommigen zijn aangesteld voor de komende vijf jaar, terwijl de Iraakse interim-regering een maximale levensduur van 18 maanden heeft. Daarnaast heeft Bremer een aantal wetswijzigingen doorgevoerd die ervoor zorgen dat de Amerikanen invloed houden op het bestuursproces en dat de interim-regering niet de macht kan grijpen, iets wat de voorloper ervan, de Iraakse regeringsraad, wel heeft geprobeerd.

De Iraakse media zijn onder het gezag van de media- en communicatiecommissie gekomen, die de macht heeft om vergunningen af te geven, in te trekken, openbare excuses te eisen en televisie-uitzendingen te reguleren.

Het eerste onafhankelijke satellietstation Al-Sharqiya, Het Oosten, opereert vanuit een flatgebouw in een van de betere wijken in Bagdad. Presentatrices zitten twee uur in de make-up kamer voor een nieuwsuitzending van vijf minuten. Het motto van de zender is ,,onafhankelijk de waarheid vertellen''.

Volgens nieuwscoördinator Salah al-Askari leidt de instelling van de nieuwe commissie, waarin acht Irakezen en één buitenlander zitten, tot zelfcensuur bij de zender. Het uitzenden van beelden van Amerikaanse soldatenlijken zou tot problemen met de vergunning kunnen leiden, geeft hij toe. ,,Daarnaast zijn de meeste commissieleden teruggekeerde ballingen die heel anders tegen de zaken aankijken dan wij'', zegt Askari.

Dat soevereiniteit een breed begrip is in Irak, illustreert de nieuwe Amerikaanse ambassade in Bagdad die vandaag is geopend. Gelegen in het Paleis van de Republiek, de officiële ambtswoning van de Iraakse presidenten, moeten de nieuwe ambassadeur John Negroponte en 2.000 andere werknemers nu het vacuüm van Bremers Tijdelijke Coalitie Autoriteit vullen. ,,Het is ongelooflijk dat zij in ons paleis gaan zitten'', briest de Iraakse politicus Mahmoud Othman. ,,Dat getuigt toch van geen enkel respect.''

En het kan nog erger. Districtraadslid Mohammad Rubaie weet waar de soevereine interim-regeringsleden straks heen moeten als er knopen moeten worden doorgehakt. ,,De adviseurs zullen niet op de stoelen achter ze gaan zitten, zoals bij ons'', zegt hij. ,,Maar de regeringsleden zullen voor iedere beslissing de gang naar het Paleis van de Republiek moeten maken. Dat is de prijs van de vrijheid.''

    • Thomas Erdbrink