Het beeld

De blik van keeper Edwin van der Sar na het stoppen van een Zweedse strafschop deed nog het meest denken aan die van een leeuw met prooi: trots, triomfantelijk en soeverein, maar ook onthecht, alsof hij door niets of niemand meer geraakt kon worden.

Een dag later gaf Van der Sar in Studio Sportzomer toe dat hij de media daags voor de kwartfinale misleid had. Op de training had hij zich laten filmen bij het houden van twee penalty's, zonder te vertellen dat hij een en ander tevoren met de schutters had afgesproken. Dat was het begin van de verandering van een negatief imago en van de zelfoverwinning van het Nederlands elftal.

Minder onschuldige voorbeelden van mediamanipulatie door enscenering waren gisteren te zien in Tegenlicht (VPRO). De documentaire Control room was het resultaat van vijf weken filmen tijdens de invasie van Irak, op de redactie van de Arabische nieuwszender Al-Jazira en in het mediacentrum van de coalitietroepen CentCom, dertig kilometer van elkaar verwijderd bij Doha, de hoofdstad van Qatar. De Egyptisch-Amerikaanse Jehane Noujaim, die eerder de IDFA-openingsfilm startup.com maakte en meewerkte aan de documentaire The War Room over de verkiezingscampagne van president Clinton, laat overtuigend zien hoe zowel de Amerikaanse televisiezenders als de Arabische nieuws filteren, kleuren en er oorlogspropaganda mee bedrijven. Overtuigend zijn de argumenten van Al-Jazira-producent Samir Kader dat het neerhalen van Saddams standbeeld geen spontane actie kon zijn.

De uitzending van de voortreffelijke documentaire door de VPRO, slechts enkele weken na de Amerikaanse bioscooppremière, verdient veel lof. Toch is het ook een schande. De Tegenlicht-redactie wil aangekochte producties altijd bewerken. Soms moet dat omdat de lengte niet past in het timeslot van de rubriek, maar dit keer was er meer tijd beschikbaar, zodat de film even lang kon duren als in de Amerikaanse bioscoop, 83 minuten. Aan het begin plaatst Tegenlicht een mysterieuze titel: ,,Gezien de gruwelijkheid van sommige beelden is Tegenlicht genoodzaakt deze onscherp te maken.'' Genoodzaakt? Door de Kijkwijzer misschien? Ik zou zeggen: ,,De redactie van Tegenlicht heeft ervoor gekozen om Al-Jazira's gruwelijkste beelden te bewerken en minder akelig te maken.''

De ingreep is twee keer duidelijk zichtbaar, in de vorm van digitale blokjes, zoals die gebruikt worden om verdachten onherkenbaar te maken. De eerste keer gaat het om de buik van een ernstig gewond Iraaks kind, de tweede keer om gesneuvelde Amerikaanse militairen. In beide gevallen werd Al-Jazira beschuldigd van het overschrijden van ethische grenzen. De tekst van Tegenlicht doet vermoeden dat de originele beelden in Control room wel te zien zijn.

Er valt te discussiëren over wat je in welke context wel en niet op tv moet laten zien. Die afweging hoort het resultaat te zijn van bewuste keuzes. Beeldvorming en effect, dat was precies het onderwerp van de film. Tegenlicht is niet genoodzaakt het auteursrecht van een filmmaker te schenden.