Dissidenten willen vooral publieke aandacht... ...eurofractieleden wijken vaker af... ...en nieuwelingen gaan elektronisch

Daar zit je dan met je afwijkende standpunt. Vorige week, bij het debat over de verlenging van de missie van Nederlandse militairen in Irak, wilden drie PvdA'ers eigenlijk tegen verlenging stemmen. Maar Kamerlid Bert Koenders, woordvoerder op dit dossier was – gesteund door fractievoorzitter Wouter Bos en het overgrote deel van de fractie – vóór verlenging van de missie. Koenders noemde in de slotfase van het debat níet de namen van de dissidenten, maar zei wel dat er een paar PvdA'ers tegen waren. ,,Ik wist niet precies wie het waren'', zegt hij desgevraagd. Ook bij D66, zo zei Kamerlid Bert Bakker, had een enkeling nog twijfels.

Normaal gesproken houden GroenLinks en de SP (beide tegen verlenging van de missie) wel van dit soort verdeeldheid. Maar nu voelden GroenLinks en SP er niets voor om de dissidenten een platform te geven om hun ongenoegen te uiten. Ze dienden geen motie in, waardoor er niet gestemd hoefde te worden over de verlenging van de missie. GroenLinks'er Farah Karimi: ,,Ik heb de voorgaande twee keer een motie ingediend, met Adri Duivesteijn (PvdA, red.) samen, waardoor de verdeeldheid in de PvdA zichtbaar werd. Nu zag ik geen verandering van de standpunten, dus hoefde er wat mij betreft niet gestemd te worden. Als de PvdA'ers zich willen profileren, moeten ze daar zelf maar een manier voor vinden.'' GroenLinks en SP vonden het wel genoeg geweest. De aandacht had zich in de weken voorafgaand aan het debat al genoeg op de PvdA gericht. Nog meer publiciteit verdienden de sociaal-democraten in de ogen van de twee linkse oppositiepartijen niet.

En zo bleven de drie PvdA'ers anonieme dissidenten. Een van hen, Diederik Samsom, heeft het daar moeilijk mee, zegt hij. ,,Dan word je op straat aangesproken en dan vragen mensen of je voor of tegen verlenging hebt gestemd. Maar er ís niet gestemd, dus dan zeg ik maar dat ik tegen was'', aldus Samsom. En voor de goede orde: de andere `tegenstemmers' waren geweest Godelieve van Heteren en Adri Duivesteijn. En bij D66 had Francine Giskes haar twijfels.

Afwijkend stemgedrag binnen de fractie wordt in Nederland nog altijd gezien als een zwaktebod. De fractievoorzitter heeft zijn troepen niet onder controle, heet het dan al gauw. Nadeel is wel dat om dat afwijkend stemgedrag zichtbaar te maken er een hoofdelijke stemming nodig is. En als Kamerleden ergens een hekel aan hebben, dan is het wel hoofdelijk stemmen. Want hoe gaat dat? Allereerst dienen alle Kamerleden in de plenaire zaal aanwezig te zijn. Dan wordt op basis van loting een naam getrokken en die mag als eerste zijn stem uitbrengen. Vervolgens wordt de lijst met aanwezige Kamerleden in alfabetische volgorde afgewerkt. De griffier leest de namen voor en de leden roepen `voor' of `tegen'. Dan wordt er voor enkele ogenblikken geschorst, de stemmen worden geteld en de Kamervoorzitter maakt de uitslag bekend. Al met al neemt een hoofdelijke stemming al gauw een kwartier in beslag.

Hoe anders gaat dat in het Europees Parlement. Daar worden hoofdelijke stemmingen aan de lopende band uitgevoerd. In plaats van het af en toe potsierlijke, want gedragen uitgesproken dan wel geschreeuwde `voor!' of `tegen!' van de Tweede-Kamerleden, drukken de europarlementariërs soms tientallen keren per vergadering op hun elektronische stemkastjes. De uitslagen van de stemming worden in de plenaire zaal op een groot scherm dat boven de voorzitter hangt geprojecteerd. Snel, duidelijk, efficiënt. Van elke europarlementariër is achteraf exact na te gaan hoe hij of zij op welk dossier heeft gestemd. Nooit meer anonieme dissidenten dus.

Uit onderzoek van deze krant bleek al dat europarlementariërs – waarschijnlijk mede dankzij het soepele hoofdelijke stemmen – veel vaker afwijken van de fractielijn dan nationale parlementariërs.

Nog transparanter gaat het stemmen in de Verenigde Staten. Daar worden hele campagnes gestoeld op het individuele stemgedrag van de (tegen)kandidaat. Op internet is precies te zien hoe een bepaalde senator op verschillende dossiers gestemd heeft, zijn track-record. Zo maakt het campagneteam van president George Bush handig gebruik van het feit dat senator John Kerry, de Democratische kandidaat voor het presidentschap, op een aantal momenten tegen de oorlog of tegen hervormingen gestemd heeft. In tv-spots (,,Kerry voted `NO' on tax-cuttings'') wordt het stemgedrag gebruikt om Kerry in diskrediet te brengen.

Dat roept de vraag op of niet ook in Nederland overgegaan moet worden op elektronisch stemmen in de Tweede Kamer. De discussie over elektronisch stemmen keert sinds de verhuizing in 1992 naar de nieuwe, moderne plenaire zaal met enige regelmaat terug in de Kamerdebatten. Vandaag debatteert de Kamer overigens over de raming van de Kamer, de eigen begroting. Een voorlichter van het presidium (het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer) verwacht dat daarbij wederom een aantal parlementariërs het hoofdelijk elektronisch stemmen aan de orde zal stellen. Tot nu toe heeft het presidium zich op het standpunt gesteld dat handopsteking verreweg het goedkoopst en – zolang er niet hoofdelijk gestemd wordt – het meest efficiënt is.

Zeker nu een herziening van het kiesstelsel op de agenda staat, waarbij de herkenbaarheid van de volksvertegenwoordiger vergroot moet worden, wordt een eigen, herkenbare stem voor Kamerleden van groter belang. Waar het overgrote deel van de Kamerleden nu op de slippen van de lijsttrekker een zetel verwerft, zal dan (als D66-minister De Graaf van Bestuurlijke Vernieuwing zijn zin krijgt) maximaal de helft van het aantal zetels bezet worden door regionale kandidaten met een eigen mandaat van de kiezer. Die zullen zich, meer dan de huidige parlementariërs, willen profileren voor hun achterban. Dat betekent méér hoofdelijke stemmingen en meer afwijkend stemgedrag binnen de fracties. En om te voorkomen dat de vergadertijd opgaat aan stemmentellen, is de herziening van het kiesstelsel misschien wel hét moment om over te stappen op elektronisch stemmen.

PvdA'er Samsom, voorstander van elektronisch stemmen, vindt wel dat de manier waarop in het Europarlement gestemd wordt ,,te ondemocratisch'' is. De uitslag is dan wel in een oogopslag te zien, maar wie nou precies wat gestemd heeft, is pas later duidelijk. Een systeem met gekleurde lampjes op de tafels van de afgevaardigden zou uitkomst kunnen bieden. Een mogelijkheid om dit in te voeren dient zich vrij snel aan. Een woordvoerder van voorzitter Weisglas meldt dat de grote zaal volgend jaar of het jaar daarop gerenoveerd zal worden. Maar dat is toeval.

De Tweede Kamer vergadert deze week voor het laatst, volgende week begint het zomerreces. Op de agenda staan onder meer de Voorjaarsnota (dinsdag), het terugdringen van de administratieve lasten, de nota Ruimte en het mobiliteitsplan. Woensdagavond wordt niet vergaderd wegens voetbal.