Wraak op z'n Engels

In het laatste weekend van de Maand van het Spannende Boek wijdt Pieter Steinz deel 26 van zijn rubriek over thema's in de wereldliteratuur aan wraak in het algemeen en aan Wuthering Heights van Emily Brontë in het bijzonder.

Op de boekenplanken van het moederloze gezin Brontë, in de pastorie van vader Patrick op de moors van Yorkshire, stond een mooie uitsnede van de wereldliteratuur. En net als haar zusjes Anne en Charlotte groeide Emily Brontë (1818-1848) op als een fanatieke lezer met een grote voorliefde voor poëzie. Het is dan ook niet moeilijk om in haar enige roman Wuthering Heights (1847) de belangrijkste literaire invloeden aan te wijzen. Shakespeare, met zijn in blank verse geschreven tragedies vol moord en doodslag. Byron, met zijn romantische gedichten over gekwelde outcasts. En natuurlijk het Oude Testament, het ultieme boek over incest en kindermishandeling, haat en nijd, moord en dronkenschap, en bovenal: wraak.

Want wraak is het grote thema van Wuthering Heights, een nog steeds verbluffende roman die met Medea, Hamlet en Le comte de Monte-Cristo tot de grootste revenge tragedies van de wereldfictie gerekend kan worden. Brontës hoofdpersoon Heathcliff, de mysterieuze vondeling die terechtkomt in de rijke familie Earnshaw en hopeloos verliefd wordt op de dochter des huizes, houdt het midden tussen een man en een bezetene. Vernederd door zijn geliefde Catherine, en ook door haar broer Hindley, ontvlucht hij het landgoed (de `Woeste Hoogten'), om na drie jaar op de moors terug te keren. De rest van zijn korte leven besteedt hij aan zijn wraak op de Earnshaws en op de Lintons van het naburige Thrushcross Grange die tussen hem en zijn geliefde Catherine zijn gekomen. Heathcliffs woede geldt niet alleen zijn leeftijdgenoten; als een bijbelse wreker bezoekt hij de zonden van de vaderen op hun kinderen. Pas in de derde generatie zal de rust terugkeren op de landgoederen.

Wuthering Heights begint als een spookverhaal, met een nachtmerrie die de ik-figuur, een zekere Lockwood, tijdens een donkere sneeuwnacht in de sombere hoeve overvalt. Brontë legt met veel gevoel voor psychologie de kolkende hartstochten tussen de Earnshaws, Heathcliff en de Lintons bloot; en ze heeft met Heathcliff een indrukwekkende Byronic hero geschapen. Maar wat de roman na anderhalve eeuw frisser houdt dan veel werk uit dezelfde periode, is de manier waarop hij verteld wordt. Lockwood, de argeloze huurder van een boerderij in de Yorkshire Moors, noteert anno 1801 in zijn dagboek het verhaal van zijn huurbaas Heathcliff, zoals dat aan hem verteld wordt door de huishoudster van Wuthering Heights. Beiden zijn geen bijster betrouwbare vertellers, en dat voorziet het verhaal over dertig jaar passie van intrigerende vaagheden. Geen wonder dat Wuthering Heights in de loop der jaren op de meest uitzinnige manieren geïnterpreteerd is, onder meer als freudiaans, marxistisch en feministisch meesterwerk.

De kern van Brontës meesterwerk is de stormachtige verhouding tussen Catherine en Heathcliff, die als stiefbroer en -zuster groot worden en uiteindelijk uit elkaar groeien. Niet omdat Catherine meer gaat houden van haar buurjongen Edgar Linton, maar eerder omdat ze bang is voor alles wat Heatchcliff in haar losmaakt. ,,Mijn liefde voor Linton is als het gebladerte in het bos,'' zegt ze tegen de huishoudster; ,,ze verandert mettertijd, zoals de bomen veranderen in de winter. Mijn liefde voor Heathcliff lijkt op de eeuwige rotsen daaronder; een bron van weinig zichtbaar genoegen, maar noodzakelijk.'' Toch verraadt ze Heathcliff, hem na haar vroege dood alleen latend met zijn wrok en zijn gefnuikte liefde. ,,Haunt me!'' roept hij vertwijfeld uit. ,,Wees altijd bij me – in welke vorm dan ook – maak me krankzinnig.'' Maar het rondspoken van Catherine is hem niet genoeg, en als Heathcliff zijn wraak voltooid heeft, hongert hij zichzelf dood om bij haar te zijn. Het is maar goed dat hij gelooft in een leven na de dood, want zelfs op het kerkhof – zo lezen we in de prachtige laatste alinea's van de roman – moet hij Catherine delen met zijn rivaal.

Reacties: steinz@nrc.nl

Emily Brontë: `Wuthering Heights' (Penguin Classics).

Volgende week in `Lees mee met NRC': Koning Arthur en de Ronde Tafel. Besproken boek: de anonieme `Mort Artu' uit 1230.

    • Pieter Steinz