Vrouwen en bloemen met diepe betekenis

Na een bezoek aan de symbolisme-tentoonstelling in het Drents Museum heb je het gevoel dat je een poosje in het halfduister hebt rondgewandeld. Ligt dat aan het heldere zomerlicht buiten, of is het vanwege de schemerige sfeer in het werk van veel symbolisten? Misschien is de verklaring ook eenvoudig dat het licht in het museum hier en daar is gedempt vanwege de kwetsbaarheid van de tentoongestelde werken.

Zo is er een weelderig boek uit 1905 met de tekst van het Hooglied van Salomo, gedrukt in middeleeuwse handschriftletters en geïllustreerd door B. van der Leck en P.J. Klaarhamer. `Ik zocht des nachts op mijn leger hem dien mijn ziele liefheeft...' staat op de opengeslagen bladzijden; de illustratie in bruin is plechtig, symmetrisch. Het boek is eigendom van het Drents Museum, dat zich al jaren toelegt op het verzamelen van kunst en kunstnijverheid uit de tijd rond 1900. Nu het museum dit jaar 150 jaar bestaat, sprak het vanzelf dat een thema uit die periode grootscheeps zou worden belicht. Naast recente aanwinsten en ouder eigen bezit zijn daarvoor uit verschillende Nederlandse collecties voorwerpen geleend. (Ook het Rijksmuseum gaf tijdens zijn verbouwingsperiode aan het Drents Museum een uitgebreide collectie kunst van rond 1900 te leen, die daar nu afzondelijk is te zien.)

Als je de beeldende kunst verdeelt in kijk-kunst en denk-kunst – wat heel goed te verdedigen zou zijn – dan vallen de symbolisten bij uitstek onder de denk-kunst. Diepzinnige gedachten, wereldfilosofieën, grote gevoelens worden `verbeeld' in werken die titels dragen als Het visioen, Brandpunt der liefde of De gedachte. De belangrijkste figuren uit de bloeitijd van het Nederlandse symbolisme zijn Jan Toorop met zijn overbekende, in lijnen gestileerde vrouwenfiguren, Johan Thorn Prikker en Antoon Derkinderen. Maar tientallen, zo niet honderden kunstenaars werden aangeraakt door hetzelfde gedachtengoed. Dit ging gepaard met verlangen naar harmonie en algemene geldigheid, wat leidde tot een bewuste vervaging van de grens tussen vrije en toegepaste kunst. Zo komt het dat niet alleen schilderijen en tekeningen, maar ook servetten, boeken, klokken en kamerschermen werden vormgegeven in de geest van het symbolisme.

Op de tentoonstelling in Assen wordt de invloed van het symbolisme verder getraceerd dan gebruikelijk; de einddatum 1935 omsluit ook stijlen die op het eerste gezicht eerder expressionistisch of zelfs modernistisch te noemen zijn. Maar die benadering is wel zinvol. In Assen wordt - niet voor het eerst, maar wel mooi - duidelijk gemaakt hoe belangrijk het symbolisme was voor het ontstaan van de abstracte kunst. Het werk van Mondriaan is daarvan een sprekend voorbeeld.

Vrouwen en bloemen spelen een belangrijke rol in de symbolistische kunst. De vrouwen zijn opgezadeld met zware vrachten betekenis, als half-goddelijke wezens of juist brengsters van onheil en dodelijke passie. De bloemen (vaak lelies) worden gestileerd tot welhaast obscene groeisels. En het wonderlijkste bij dat alles is, dat deze kunst, die uit zo veel hypergevoeligheid lijkt te zijn geboren, uiteindelijk zo vaak tot vage, decoratieve, en soms ronduit banale resultaten leidt.

De reden moet zijn dat het de symbolisten niet ging om het weergeven van de zichtbare wereld, maar van een innerlijke werkelijkheid. Daarmee begeeft de beeldende kunst zich per definitie op glad ijs. Voor zover het leidt tot vindingrijk gestileerde vormen is de uitkomst goed te verdragen. Maar wie serieus gedachten in beelden wil vangen moet of een groot kunstenaar zijn (zoals bijvoorbeeld Odilon Redon, ook op de tentoonstelling) - of uitglijden in clichés. Deze tentoonstelling is een boeiende gelegenheid om die worsteling van vorm, inhoud en betekenis in talloze gedaanten te zien.

De gelijknamige publicatie van het museum is geen catalogus, maar een boek met drie artikelen: een al oudere tekst van Carel Blotkamp over het symbolisme, een artikel van Lieske Tibbe over `Gemeenschapskunst' en een van Marjan Groot over het symbolisme in de toegepaste kunst.

Tentoonstelling: In het diepst van mijn gedachten. Symbolisme in Nederland 1890-1935. Drents Museum Assen, t/m 22 aug. Di t/m zo 11-17 uur, inl. 059-2377 773; www.drentsmuseum.nl