Terug naar de praktijk

Het alom bekritiseerde vmbo stapt in stilte over van theoretisch naar praktisch onderwijs. Er moest íets veranderen op die scholen. `De bodem was bereikt.'

DERTIG LEERLINGEN uit het derde jaar ICT van het Nova College, een vmbo-school in Amsterdam West, werken in groepjes aan een bedrijfsplan voor een internetcafé. In het lokaal zijn tegelijkertijd de leraar Engels, Nederlands en Economie aanwezig die af en toe een vraag beantwoorden. Kariem is de `bedrijfsleider' van zijn groep en onder zijn bezielende leiding hebben ze brieven in vlekkeloos Nederlands geschreven, bedrijven bezocht, enquêtes gehouden, logo's ontworpen en een bedrijfsruimte gezocht. Conclusie: in Amsterdam West zit niemand op een internetcafé te wachten. Ze zijn naar Hoorn uitgeweken en hebben zelfs al bedrijfsruimte gevonden. Kariem: ``Je leert in de zes weken dat een project duurt heel veel. Alles komt voorbij: Nederlands, wiskunde en economie''. Husseyn vond het leukst dat bij een vorig project de groep het resultaat aan managers van een bank moest presenteren. ``Ze waren heel erg verbaasd hoe goed we waren''.

Het alom verguisde vmbo heeft zich de afgelopen twee jaar in stilte vernieuwd. Tweeënhalf jaar geleden kregen de scholen voor voortgezet onderwijs van toenmalig onderwijsminister Hermans de ruimte om te experimenteren. Vooral vmbo-scholen maakten daar gebruik van. Ze proberen het praktijkgerichte onderwijs weer terug in de scholen te krijgen. Met de invoering van het vmbo was veel nadruk tijdens lessen op theorie komen te liggen. In veel vmbo-scholen, in zowel de grote steden als op het platteland, wordt nu weer hard gewerkt aan `levensecht' leren, `natuurlijk' leren, `open' leren of `competentiegericht' leren, zoals het allemaal in onderwijsjargon heet.

ontheffingen

Het project `Initiatiefrijke Scholen', waarvan het Amsterdamse Nova College er een is, was een van de vernieuwingsprojecten. Deze scholen hebben van het ministerie van Onderwijs ontheffing gekregen van allerlei beperkende regels. Ook is er extra geld om de veranderingen in gang te zetten. Het Nova College heeft met subsidie van Axis, het platform voor techniek in het onderwijs, twee nieuwe leerroutes ingericht: decorbouw (kunst en cultuur) en ICT.

Na twee jaar succesvol experimenteren gooit de vmbo-school het roer nu helemaal om. Geen vakken en boeken meer maar les in de praktijk: cateren voor bedrijven in de omgeving, klussen doen voor scholen en bejaardentehuizen, of een consumentenonderzoek voor KPN onder de nieuwe Nederlanders van Amsterdam West. De leerlingen ontvangen de opdrachtgevers in het nieuw gebouwde Meeting Point, nemen de opdrachten zelf aan en voeren ze uit. En het onderwijs werpt vruchten af: leerlingen die op niveau 2 in het vmbo begonnen, stromen nu met gemak door naar het hoogste niveau 4 van de vervolgopleiding van het middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Teamleider Joop Holla van het ICT-project: ``Soms zie je de leerlingen zwemmen. Je helpt ze zoveel mogelijk en vaak zie je dan een omslag. Ze vatten het en worden enthousiast. Je laat ze verder reiken dan ze zelf voor mogelijk houden. En dat is het mooiste: je zorgt dat ze meer uit zichzelf halen en dat hebben ze helemaal zelf gedaan''.

Volgens directeur René Hanson van het Nova College was het ook hoog tijd dat er iets gebeurde in zijn school. Begin jaren negentig was de school een van de eerste in Nederland met het merendeel leerlingen van buitenlandse afkomst. Hanson: ``Ook wij hebben toen de fout gemaakt ze als het ware dood te knuffelen. Maar daar leren deze kinderen geen beroep mee. We hebben ons daarna vooral gericht op orde en regelmaat in de school. Dat heeft het schoolklimaat heel erg verbeterd maar het onderwijs dat wij gaven is niet meer van deze tijd.In het oude systeem haalden we niet uit de leerlingen wat eigenlijk mogelijk was. Alleen maar les uit een boekje blijft niet hangen bij deze leerlingen. Daarmee onderschatten we ze stelselmatig. Leerlingen moeten al doende leren en dan haal je eruit wat erin zit. Je hebt er maar enkele die vanaf het begin weten: `ik wil banketbakker worden'. Daarom moeten we ze helpen met het ontdekken van hun mogelijkheden en niet in een keurslijf persen van een leerroute. We moeten ze leren zich staande te houden in hun schoolloopbaan of een baan. Met het oude onderwijs leerden we ze dat niet''.

Volgens onderzoeker Rob Diephuis van het onderwijsadviesbureau Diephuis en Van Kasteren heeft een aantal vmbo's zo kunnen veranderen doordat de bodem bereikt was. ``De scholen moesten wel veranderen.'' De havo en het vwo kunnen naar de mening van Diephuis een voorbeeld nemen aan de vernieuwingen in het vmbo. ``Veel van die scholen zouden ook de praktijk meer bij de lessen kunnen betrekken.''

Volgens Diephuis zitten er ook haken en ogen aan de vernieuwingen. Uit een onderzoek van zijn bureau onder vijftien Initiatiefrijke Scholen blijkt dat de overheid en politiek onderschatten hoeveel tijd het kost om verandering van de grond te krijgen. Het geld van het project is na twee jaar op, juist nu de veranderingen binnen de scholen echt vorm krijgen. Volgens René Hanson van het Nova College krijg je bij een grote omslag in de wijze van lesgeven nooit iedereen meteen mee. ``Er zijn altijd leerkrachten die gewoon les willen geven in hun eigen lokaal en hun eigen stukje kennis overdragen. Die moet je ook niet dwingen. Mensen moeten langzaam leren wennen aan de verandering en daarin groeien. Je hebt altijd een voorhoede die enthousiast de vernieuwingen draagt. Het overgrote deel loopt daar voorzichtig achteraan als het een succes blijkt te zijn. Dan pas krijgt de verandering in de school een bodem en bestaat niet het gevaar dat het een kortdurend succesvol project wordt omdat slechts enkelingen de kar trokken en het geld op blijkt te zijn''.

lijsten

Het onderzoek `Succesvol innoveren van het beroepsonderwijs' van Stoas Onderzoek concludeert ook dat de overheid de scholen in de weg staat met regelgeving, vooral op het gebied van toetsen en examens. NOVA-directeur René Hanson: ``Er liggen ellenlange lijsten met eisen van het ministerie van Onderwijs voor bijvoorbeeld de tellingen van leerlingen en verplichte vakken per afdeling waar wij aan moeten voldoen. De leerlingen voldoen ruimschoots aan de omschreven competenties maar we worden steeds weer gedwongen in het keurslijf van toetsing en afsluiting dat is gebaseerd op het `oude' vmbo. Sterker nog, de leerroute decorbouw bestaat niet eens omdat die niet past in een van de sectoren van het vmbo. De leerlingen moeten daarom toch aan het einde van hun opleiding het gewone verplichte examen doen''. De leerlingen van het Nova College krijgen daarvoor een speciale examentraining. Joop Holla van het ICT-project: ``Ze halen het op hun sloffen maar het is toch vreemd dat er op een andere manier wordt lesgegeven aan de leerlingen en er toch weer op de oude manier wordt geëxamineerd''. Tot 2006 hebben de Initiatiefrijke scholen nog een ontheffing voor de regelgeving. Hanson is gematigd positief. ``We zullen toe moeten naar een andere manier van beoordelen. Maar als vmbo-directeur zeg ik dat het vele malen belangrijker is dat deze jongeren school gewoon weer leuk vinden en dat we ze leren hoe ze hun eigen broek ophouden.''