Groeiende druk op de NAVO en haar chef

De NAVO-leiders overleggen maandag en dinsdag op een top in Istanbul over `Afghanistan' en `Irak'. Hervorming van `verkalkte Koude Oorlog-structuren' van de NAVO blijft noodzakelijk.

Jaap de Hoop Scheffer was in zijn eerste halfjaar als chef van de `machtigste alliantie ter wereld' vooral een bedelaar. ,,Uren heeft hij met ministers aan de telefoon gezeten om troepen en materieel bijeen te schrapen voor Afghanistan, de nummer 1-prioriteit van de NAVO'', zegt een hoge NAVO-diplomaat. ,,Daarbij is structureel feilen van de NAVO blootgelegd. De NAVO levert niet wat men verwacht. De lidstaten willen gewoon niet met middelen komen.'' Voorbeeld: Turkije leverde pas begin deze maand, een half jaar ná de toezegging, drie Black Hawk helikopters. Bondgenoot Luxemburg moest ze naar Kabul vliegen met een geleast, Oekraïens Antonov-toestel en draaide op voor de kosten.

Na nog meer ,,duw- en trekwerk'' kondigt de NAVO maandag en dinsdag tijdens een top in Istanbul een bescheiden uitbreiding van haar 6.400 man sterke vredesmacht ISAF in Afghanistan aan: ISAF neemt de leiding over circa vijf civiel-militaire, provinciale wederopbouwteams waaronder mogelijk een Nederlands. Geen spetterend vuurwerk, want enkele teams bestonden al onder nationaal commando. Bovendien: een eerder idee om een netwerk van 18 tot 20 bestaande of nieuwe teams, van een paar honderd man elk, onder NAVO-vlag te brengen lijkt voorlopig fictie. Net als de door Washington gewenste NAVO-overname van de héle Afghaanse operatie, inclusief de door Amerika geleide gevechtsmissie met circa 10.000 man tegen de Talibaan en Al-Qaeda.

De Hoop Scheffer weet volgens zijn adviseurs dat zijn geloofwaardigheid en die van het bondgenootschap valt of staat met de doelmatigheid van militaire operaties. Als hij en de NAVO niet ,,leveren'' in Afghanistan, de eerste NAVO-missie ver buiten het eigen grondgebied, zijn de gevolgen vergaand: mislukt `Afghanistan', dan verliest de NAVO aan relevantie. En inmiddels dient zich een nieuwe missie in Irak aan, waarover de leiders in Istanbul zich buigen: deze week vroeg interim-premier Allawi om NAVO-hulp bij de opleiding van het Iraakse leger.

De Hoop Scheffer voelt volgens diplomaten de groeiende druk. Hij wil in Istanbul de NAVO-leiders een concrete aanzet laten geven om politieke verplichtingen en militaire middelen op elkaar af te stemmen en ,,verkalkte Koude Oorlog-structuren'' voor operaties te hervormen. Zijn plan raakt vooral de wijze waarop de NAVO troepen werft voor operaties, het benodigde materieel financiert en operationele kosten deelt. Volgens diplomaten zullen de leiders de NAVO opdragen hiervoor andere wegen te vinden.

Vorige week hekelde De Hoop Scheffer in een toespraak voor het Royal United Services Institute in Londen dat lidstaten eerst `ja' zeggen tegen een nieuwe missie en vervolgens `nee' als het aankomt op het leveren van troepen en middelen, zoals in Afghanistan. ,,Dit moet veranderen. Als een operationele standaardprocedure is dit simpelweg onacceptabel'', zei hij.

Volgens hoge NAVO-diplomaten verkeert de NAVO in ,,een crisis bij het genereren van troepen en middelen''. ,,We moeten naar een situatie toe dat we van meet af aan weten, vóórdat we ja zeggen tegen een missie, welke middelen er beschikbaar zijn'', zegt een adviseur van de NAVO-chef. Dit zou onder meer kunnen door het ,,poolen'' van middelen door bepaalde landen, zodat de NAVO bijvoorbeeld een helikoptervloot krijgt, net als voor AWACS-radarvliegtuigen.

Ook is al volgens diplomaten onder De Hoop Scheffers voorganger Robertson gewerkt aan een betere militaire capaciteit, veel lidstaten beschikken nog over ,,grote statische legers die niet geschikt zijn voor operaties zoals in Afghanistan''. ,,De legers van Duitsland, Griekenland en Turkije zijn niet zo georganiseerd dat ze snel helikopters kunnen leveren, waarvan ze er honderden hebben. Dan lukt het gewoon niet om in 14 dagen tijd een helikopter van Potsdam naar Afghanistan te krijgen'', zegt een NAVO-ambassadeur. ,,Veel legers zijn nog steeds, met veel tanks, ingesteld op een Sovjet-aanval, en hebben moeite om zoiets als een mobiel vliegveld te installeren'', zegt een adviseur op het militaire NAVO-hoofdkwartier in Mons.

De Hoop Scheffer wil het mes zetten in het aloude NAVO-principe `de kosten liggen waar ze vallen', dat steeds meer een obstakel blijkt bij operaties. Wie de belangrijke middelen heeft en levert, moet hun inzet ook volledig betalen, waardoor steeds dezelfde landen voor de kosten opdraaien. ,,Wie niks levert, betaalt niks'', zegt de militaire adviseur in Mons. Diplomaten erkennen dat dit onredelijk is en de coherentie van de NAVO aanvreet, die als alliantie bij consensus opereert en lasten gelijk wil verdelen. ,,`De kosten liggen waar ze vallen' werkte nog wel in Bosnië en Kosovo, maar niet meer in Afghanistan en Irak. Dat is veel verder weg, en kost dus meer'', zegt een hoge NAVO-adviseur.

Binnen de NAVO bestaat grote scepsis of De Hoop Scheffer erin zal slagen de NAVO-landen te bewegen tot structureel meer investeringen. ,,Alles wat riekt naar verhoging van de NAVO-budgetten, is voorlopig onbespreekbaar'', taxeert een NAVO-diplomaat. De NAVO kan ook nooit de rol van nationale parlementen uitvlakken, weten diplomaten. ,,De lidstaten zijn politiek, militair en financieel overbelast. Het publiek is kritisch. Hoe vaak kan een regering een parlement vragen om troepen voor een ver land?'', zegt een van hen.

De NAVO-top in Istanbul mist een groot, centraal thema. Oorspronkelijk moest het een `feesttop' worden voor de toetreding van de zeven leden uit Midden- en Oost-Europa worden, maar dit nummer is al in maart en april afgewerkt. Daardoor is de agenda nu een potpourri: operaties, partnerschappen en militair vermogen. ,,We moeten hopen dat we de rijen over Irak sluiten'', zegt een NAVO-ambassadeur. De VS willen de NAVO een stabiliserende rol in Irak geven, maar Frankrijk en Duitsland willen daar niet aan. Zij steunen wel een NAVO-rol bij de training van het Iraakse leger.

De NAVO wil in Istanbul ook haar `Mediterrane Dialoog' met de landen rond de Middellandse Zee versterken. Ook zal zij een aanbod doen voor een relatie met de Golfstaten. Frankrijk wilde daarbij niemand uitsluiten, maar de VS wilden Libië, Iran en Syrië niet uitnodigen. Gevolg: de NAVO nodigt nu niemand concreet uit. Wie in de Golf geïnteresseerd is in het NAVO-aanbod, is niet duidelijk; wel dat Egypte negatief reageert. Voorts zullen de NAVO-leiders besluiten over de overdracht van de NAVO-missie in Bosnië aan de Europese Unie. ,,Kortom: politiek een belangrijke top. Maar niet één met een bumper-sticker'', zegt een adviseur van De Hoop Scheffer.