De angst voor geldnood

Pensioengaten, tegenvallende beleggingsresultaten, leaseleed: er wordt wat afgestresst over geldzaken in Nederland. Ook door mensen die genoeg geld verdienen om er hun leven lang warmpjes bij te zitten. Hoe reëel is de angst voor geldnood bij deze groep? ,,Mensen wennen snel aan hun stijgende levensstandaard.''

Dagobert Duck heeft er in extreme mate last van: geldstress. Hij kan zwemmen in zijn groeiende kapitaal, dat in zwaarbeveiligde pakhuizen ligt. Desondanks is zijn angst om geld te verliezen, failliet te gaan, beroofd of opgelicht te worden groot. Met gierigheid en wantrouwen probeert hij financieel onheil af te wenden. En een kans om nog meer geld te vergaren zal hij niet snel laten lopen.

Oom Dagobert mag uitgegroeid zijn tot een karikatuur, hij is niet de enige met voldoende kapitaal die zich zorgen maakt over geld. Tweeverdieners die stress hebben over een al dan niet bestaand pensioengat, topfunctionarissen die afbreukrisico's afdekken met bonussen en goudgerande vertrekregelingen, gepensioneerden met een goed pensioen die zich zorgen maken over de indexatie, wie kent ze niet?

Uit onderzoek van het Nibud van eind 2003 blijkt dat Nederland zich minder zorgen zou hoeven maken dan we in het algemeen doen: bijna de helft van de huishoudens zegt makkelijk rond te kunnen komen. De dienst Onderzoek en Statistiek van de gemeente Amsterdam, die eind vorig jaar onderzoek deed in de hoofdstad, kwam tot eenzelfde percentage huishoudens dat zich wel eens zorgen maakt over geld. De gemiddelde gewenste financiële reserve voor een huishouden bedraagt 6.427 euro, zo blijkt uit het Nibud-onderzoek, en 51 procent van de huishoudens heeft die reserve ook daadwerkelijk.

Daar staat tegenover dat 55,6 procent van de huishoudens zich de afgelopen jaren meer zorgen is gaan maken over de eigen financiële situatie, jongeren meer dan ouderen. Dat al dan niet terechte geldstress van alle leeftijden is, blijkt uit een onderzoek van TNS OK (Online Kids), dat werd uitgevoerd onder kinderen tussen de vijf en zestien jaar in Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, Zweden en de Verenigde Staten. Daaruit komt naar voren dat ruim vier op de tien kinderen zich af en toe zorgen maken dat ze niet genoeg geld hebben om te doen of kopen wat ze leuk vinden.

Toch is de angst voor geldnood bij mensen die zich geen zorgen over hun financiën zouden hoeven te maken niet zo overdreven als het lijkt, volgens psycholoog Carien Karsten, gespecialiseerd in financiële zaken en auteur van diverse boeken over geld en emotie. ,,Geld bepaalt voor een belangrijk deel het succes van de huidige generatie dertigers en veertigers. Je geld, dat ben je, dat bepaalt een flink deel van je identiteit. En juist dáár zit een pijnpunt: hoe goed je je pensioen ook regelt, door de beursmalaise heb je niet meer de zekerheid dat dat geld er nog is tegen de tijd dat je oud bent. En met die onzekerheid kunnen veel mensen niet leven. Want we zijn de afgelopen decennia gewend geraakt aan het idee van een maakbare toekomst. Natuurlijk zijn aandelen altijd onzeker geweest, maar nog nooit waren zoveel mensen bezig met beleggen en waren onze pensioenen zó afhankelijk van de beurs.''

Verzekeraars spelen handig in op die angst, volgens Karsten. ,,De meeste mensen denken inmiddels dat ze een gat hebben opgebouwd in plaats van een pensioen. En dan raak je aan de ultieme angst van velen: dat ze in de goot belanden. Dat kan leiden tot de drang om steeds meer geld te verdienen, onder meer door middel van steeds betere banen.''

Door die stress treedt blikvernauwing op, volgens Karsten, en zien mensen alleen nog hun problemen. Geld is dan geen middel meer, maar een doel: hoe meer geld, hoe meer risico's je hebt afgedekt, voor je gevoel. ,,Terwijl dat natuurlijk onzin is. Maar het slechte economische tij, terrorisme en de perikelen rond pensioenfondsen prikkelen onze angsten. Als het economisch goed zou gaan, zouden we veel minder aan al die risico's denken. Die angst compenseren we door een hang naar zekerheid. In hun gevoel van hulpeloosheid, verwachten mensen niets meer van zichzelf, maar zoeken ze de redding buiten zichzelf. In het grote geld. Want in dit rationele tijdperk houden we dingen graag onder controle.''

Maar geldstressers met voldoende geld op de bank zijn vaak ook een beetje verwend, vindt Henriëtte Prast, werkzaam bij De Nederlandsche Bank en auteur van twee boeken over geld en geluk. ,,Mensen wennen erg snel aan hun stijgende levensstandaard. In mijn jeugd aten we dagelijks aardappelen, vlees en groente. Toen was dat prima, maar in dit tijdperk van allerlei heerlijke, exotische gerechten en levensmiddelen zou je dat als een achteruitgang kunnen beschouwen. Terwijl wij er destijds helemaal niet ongelukkig van werden. Maar nu weten we wat er nog meer te koop is.'' Hetzelfde geldt voor huisvesting, volgens Prast. ,,De meeste dertigers en veertigers zouden niet terug willen naar hun studentenkamer, terwijl ze er heel gelukkig waren toen ze twintig waren. Dat komt omdat je went aan meer luxe, maar ook door zogeheten verliesaversie. Als mensen 100 euro verliezen, is hun ongeluk ruim twee maal zo groot als het geluksgevoel dat ze ervaren als ze 100 euro erbij krijgen.''

Kuddegedrag speelt eveneens een rol bij onnodige geldstress, volgens Prast. ,,Zes jaar geleden stortte iedereen zich op de beurs, ook mensen bij wie dat helemaal niet paste. Nu maakt iedereen zich druk om de toekomst en staan we open voor economische doemverhalen. Geen wonder dat het consumentenvertrouwen een dieptepunt heeft bereikt.'' Prast verwijst naar Amerikaans psychologisch onderzoek, waarin 35 jaar lang het verband werd bestudeerd tussen teksten van toptien hits en omslagen van Time Magazine enerzijds en het consumentenvertrouwen anderzijds. ,,Het consumentenvertrouwen bleek niet alleen samen te hangen met economische feiten. Pessimistische liedjes bleken, met twee jaar vertraging, te worden gevolgd door een daling van het consumentenvertrouwen. Pessimisme heeft dus niet alleen een economische, maar ook een culturele dimensie.''

Wat allemaal niet wegneemt, volgens Prast, dat er momenteel heel concrete redenen kunnen zijn om bang te zijn voor de financiële toekomst. De angst om je baan kwijt te raken, het accent op eigen verantwoordelijkheid, de kelderende aandelenkoersen die vermogens in gevaar brachten – het zijn allemaal economische feiten die bijdragen aan geldstress. Die stress is het grootst bij 35- tot 55-jarigen, denkt Prast. ,,Vanaf het moment dat je tijd schaars wordt tot het moment dat je weer meer tijd krijgt. Dat is de levensperiode waarin mensen zich druk gaan maken over hun pensioen, meer geld te besteden krijgen én aan hun oude dag gaan denken.'' Dat laatste is een niet onbelangrijke factor bij geldzorgen, volgens Prast. ,,We worden steeds ouder en daarmee groeit de angst voor het verpleeghuis en pyjamadagen. Maar daar is natuurlijk niet tegenop te sparen. Er zijn maar zeer weinig mensen die zich een privé-verpleegster kunnen veroorloven.''

Zowel Carien Karsten als Henriëtte Prast heeft een advies voor `nodeloze' geldstressers. Karsten: ,,Mensen zouden nú meer leuke dingen moeten durven doen met hun geld. En niet zo gefixeerd blijven op een vaste (pre)pensioenleeftijd. In veel gevallen kunnen mensen ook na hun officiële pensioenleeftijd dingen doen die ze leuk vinden én geld opleveren. Docenten zijn vaak goede trainers of tekstschrijvers. Als je daar nu al een beetje mee begint, kun je daar na je pensioen mee doorgaan. En dat scheelt nú geldzorgen voor later.''

Prast adviseert mensen om eens bij zichzelf na te gaan of het echt angst voor geldgebrek is of dat er misschien iets anders dwarszit. ,,En als het écht angst voor geldnood is, vraag jezelf dan af wat er allemaal mis kan gaan en hoe erg dat zou zijn.''

Boeken

Carien Karsten en Henriëtte Prast hebben diverse boeken geschreven over geld en stress.

Antistress in 366 dagen

(met een hoofdstuk over geldstress)

Carien Karsten en Gerard Smit

Uitg. Elmar. ISBN 90 389 1357 5

Je geld de baas, de weg naar financiële vrijheid (over schulden en hoe je meer grip kunt krijgen op je financiën)

Carien Karsten en Caro Hulshoff.

Uitg. Elmar. ISBN ISBN 90 389 1099 1

Geld & geluk

(columns uit Het Financieele Dagblad)

Henriëtte Prast

Uitg. Business Contact. ISBN 90 254 1753 1

Geld & gevoel

(over emoties, economie en ethiek)

Henriëtte Prast

Uitg. Het Financieele Dagblad.

ISBN 90 254 1580 6

    • Friederike de Raat