Op cursus met 67 zwetende mannen

Voor de Schotse westkust volgen vijf mannen een uitputtende opleiding om commandant van een onderzeeboot te kunnen worden. Duiken, laveren, torpederen.

De ogen van de Amerikaanse luitenant ter zee Jim Belz staan strak gericht op de dieptemeter in het gedempte licht van de commandocentrale van de onderzeeboot. Niet meer dan zes meter water staat er nog onder de kiel. Enkele meters boven het luik in de toren dreunen de dieselmotoren van een passerende veerboot.

De onderzeeboot is op een missie om mijnen te leggen in een vijandelijke marinebasis. Op de drukhuid hagelt het ijle sonarpings van een fregat dat al de hele nacht tevergeefs naar de onderzeeboot op zoek is. De lucht in de boot wordt bedompter: de kooldioxidefilters draaien op volle toeren. Erop of eronder, denkt Belz. Misschien hoort de oorlogsbodem de onderzeeër niet door het lawaai van de ferry. ,,Open torpedobuis twee!''

Belz vaart op de Nederlandse onderzeeboot Harer Majesteits Dolfijn. De boot bevindt zich aan de Schotse westkust voor de jaarlijkse, internationale opleiding voor onderzeebootcommandanten die sinds 1995 wordt geleid door de Koninklijke Marine. Het fregat is de Britse HMS Manchester, de haven die van Lamlash op het Schotse eiland Arran. Op de ferry staan toeristen die niet kunnen vermoeden dat ze pal over een bijna drieduizend ton metende onderzeeboot koersen, met 67 zwetende, vermoeide mannen aan boord.

De speciale operaties in de ondiepe wateren van de Schotse westkust zijn het sluitstuk van een cursus van vier maanden. Behalve de Amerikaan Belz, moeten deze keer ook twee Australiërs, een Canadees en een Nederlandse marineofficier bewijzen dat ze aan de extreme fysieke en psychologische eisen kunnen voldoen die hedendaagse onderzeebootmissies aan commandanten stellen. Dat een journalist bij deze afvalrace aanwezig mag zijn is uitzonderlijk. De Onderzeedienst ontleent zijn militaire sterkte van nature aan heimelijkheid.

De cursus voor onderzeebootcommandanten staat ook bekend als The Perisher: de Afmaker. ,,Bij twee grote fouten, waarbij bijvoorbeeld de veiligheid van de boot in het gedrang komt, is het meteen bye-bye'', zegt overste Marc Elsensohn roepnaam Teacher – die de studenten de vier maanden lang beoordeelt. Dertig procent van hen valt af. Bij gebleken falen haalt een helikopter de kandidaat meteen van boord. Elsensohn: ,,Een onderzeebootcarrière kunnen ze dan verder wel vergeten.''

Hoe meer stress, hoe beter de opleiding, vindt Elsensohn. ,,Een commandant moet onder alle omstandigheden een driedimensionaal overzicht houden: welke schepen vormen een bedreiging, onder welke waterlaag kun je de boot voor de sonar van de tegenstander verstoppen? En intussen moet hij ook aanvoelen wat zijn bemanning nog aankan.'' De studenten hebben begrip voor de eisen. ,,Als commandant kun je niet even over je schouder kijken wat je meerdere van een situatie vindt. En juist als de bemanning moe wordt, moet je zelf extra scherp blijven'', zegt de Nederlandse luitenant-ter-zee Willem-Jan Rouwhorst. Zijn Australische medekandidaat Geoff Wadley weet wat er op het spel staat: ,,Ik ben al twaalf jaar bij onze onderzeedienst, maar deze cursus is ongelooflijk zwaar. Als ik slaag, krijg ik mijn eigen boot. Als ik zak, zie ik nooit meer een onderzeeër van binnen.''

De vermoeidheid is alle kandidaten aan te zien. Hun ogen zijn rood omrand. Slaap is een luxe. Aan boord van onderzeeërs is eten de compensatie voor het gebrek aan nachtrust. Dat eten is er in overvloed: vers brood uit de kombuis, veel warm eten, een eindeloze toevoer van snacks en volgens traditie eens per week een Indische maaltijd, de zogenoemde `blauwe hap'.

De aard van onderzeebootmissies is de afgelopen jaren veranderd. Russische onderzeeboten wagen zich nauwelijks meer buitengaats sinds de Sovjet-Unie is ingestort. Operaties in kustwateren daarentegen, bijvoorbeeld om mijnen te leggen, sensoren neer te laten die scheepvaartverkeer in de gaten houden, of om radioverkeer af te luisteren, hebben na de Koude Oorlog aan belang gewonnen. Tijdens de NAVO-operaties op de Balkan, zo wordt gefluisterd, wist een Nederlandse onderzeeër in de kustwateren van Montenegro mobiele telefoons van het vakantie vierende Bosnisch-Servische leiderschap af te luisteren. Staatssecretaris Van der Knaap verklapte, tot ergernis van veel militairen, vorig jaar dat een onderzeeër spionagemissies had uitgevoerd in de Golf.

De vier Nederlandse dieselelektrisch aangedreven onderzeeboten van de Walrusklasse zijn uiterst geschikt voor dit soort missies in ondiep water, zegt Elsensohn. ,,De nucleair aangedreven boten van de Amerikanen en Britten zijn hiervoor veel te groot.'' De Nederlandse onderzeeboot Dolfijn kan met zijn kleine diepgang ver in inhammen doordringen. Daarbij verraadt alleen een paar seconden opduikende periscoop zijn aanwezigheid.

Ook het stiekem aan wal zetten van kikvorsmannen behoort tot de specialiteiten van de Nederlandse onderzeeërs. Luitenant ter zee Rouwhorst vertelt dat hij een paar dagen terug tijdens de cursus nog een missie met deze special forces heeft geoefend. ,,We pikten op volle zee mannen op die door een transportvliegtuig van grote hoogte waren gedropt. Wij voeren ze naar een plek om ze af te zetten.'' De `kikkers' voeren met rubberboten naar de kust, voerden een verkenningsmissie uit, waarna de onderzeeër ze later op een afgesproken plek weer oppikte.

Dat onderzeeboten tegenwoordig worden ingezet voor nieuwe taken wil niet zeggen dat de aanstaande commandanten niet meer moeten oefenen op typische Koude-Oorlogsmissies. Zo heeft de Dolfijn het ook enkele dagen moeten opnemen tegen de Britse nucleair aangedreven onderzeeër Trenchant. Deze hunter-killer is eind vorig jaar uitgerust met nieuwe, experimentele sonar-apparatuur, maar dat kon niet verhinderen dat de Dolfijn bij de virtuele gevechten de kernonderzeeër meermalen naar de kelder joeg. En omgekeerd.

Ook in de Golf, waar een Nederlandse onderzeeboot heeft geopereerd, varen onderzeeërs rond: Iraanse van de Russische Kilo-klasse. Onzichtbaar blijven was daar van het grootste belang. ,,Ik ga er altijd maar van uit'', zegt een sonarman, ,,dat een tegenstander minstens zo goed is als wij.''

,,Vuur!'', beveelt Belz op gedempte toon, wanneer de ferry passeert. Een drukgolf op de trommelvliezen, afkomstig van de door perslucht aangedreven pomp die de metalen sigaar lanceert, bevestigt dat een mijn de boot verlaat. ,,Goed werk!'' zegt Belz even later tegen de Nederlandse officier die de boot tussen ondieptes en rotspunten heeft gelaveerd. De ballasttanks blazen leeg en de Dolfijn komt druipend boven water. De Amerikaan loopt naar het nauwe gat dat naar de toren leidt. Beneden bereiden zijn klasgenoten zich al weer voor op de volgende opdracht.