`Ik verraad mezelf meteen'

Alexander McCall Smiths succesvolle romans spelen zich af op een Botswaans detectivebureau. Maar: `Mijn boeken zijn geen Krimi's.'

,,Het is in de eerste plaats een eerbetoon,'' zegt Alexander McCall Smith. ,,Aan de oudste en stevigste democratie van Afrika. Botswana is al sinds 1966 een uitzondering op het continent, een land met weinig ellende, weinig corruptie.'' McCall Smith kan het weten, want deze typische Engelse, pardon: Schotse hoogleraar met zijn keurige stropdas vol gekke kleine girafjes, woonde tot zijn zeventiende in buurland Zimbabwe en werkte vanaf 1981 een tijd in Botswana.

`Het' is McCall Smiths zoveelste creatie, een serie boeken over The No. 1 Ladies' Detective Agency. Na onder andere dertig kinderboeken die de Schotse grens niet over kwamen – zelfs The Perfect Hamburger niet – staat McCall Smiths leven nu op zijn kop dankzij het internationale succes van zijn boeken over Mma Precious Ramotswe, de `traditioneel gebouwde' zwarte vrouw die van haar vaders erfenis een detectivebureau begint.

Naast de eigengereide vrijgezelle Mma Ramotswe zijn er opmerkelijke bijrollen voor mr. J.L.B. Matekoni, de sullige garagehouder die Mma Ramotswe aan het einde van Het geheim van de krokodil ten huwelijk vraagt. En vanzelfsprekend voor Mma Makutsi, de zeer intelligente typiste/telefoniste die met een 9,7 cum laude is afgestudeerd aan het Botswana Instituut voor Secretaresse- en Bedrijfsopleidingen.

De situaties en de personages hebben karikaturale trekjes. De avonturen die ze beleven lijken nauwelijks op wat we in misdaadboeken gewend zijn. Wat te denken immers van de inspanningen die ze zich getroost om mr. J.L.B. Matekoni van een slechte werkster af te helpen? Bovendien kan McCall Smith het niet laten om voortdurend charmante couleur locale aan te brengen – er wordt vlees gestolen, het weeshuis is te klein, het waait vanuit de Kalahari – en grappen in te bouwen. Is de parodiërende professorengeest voortdurend over hem vaardig? Is het niet allemaal een grote Witz, academische Spielerei?

,,Nee, serieus, serieus,'' verzekert hij. ,,Heel serieus.'' Om dat even later terug te nemen en nog eens `serieus' te herhalen alvorens de inmiddels zesdelige reeks (waarvan vooralsnog slechts twee delen vertaald zijn) een `eerbetoon' te noemen aan het huidige Botswana en zijn onkreukbare grondlegger, president Seretse Khama, die in de boeken dan ook regelmatig wordt bejubeld. En tot slot geeft McCall Smith dan toch toe dat het ook en vooral leuk is.

Weggelopen mannen

Met het genre is het ook al niet eenduidiger gesteld. `They're not Krimi's', zegt hij over zijn Afrikaboeken, want er wordt geen misdaad in gepleegd. Mma Ramotswe geeft vooral raad in zaken als weggelopen mannen, overspelige vrouwen en verdwenen kinderen. Maar McCall Smith heeft het spannende genre wel goed bestudeerd en alle kenmerken ervan `upside down' gezet. Zodoende is het toch weer spel, resulterend in troostrijke parodieën op misdaadboeken.

Mma Ramotswe vecht niet en draagt geen wapen. Ze bespreekt en analyseert problemen niet bij een pijpje, zoals Sherlock Holmes, maar bij een kopje rooibosthee. Ze maakt geen gebruik van snelle wagens, helikopters of speedboten, maar van een oud wit bestelbusje. En ze is dus `traditioneel gebouwd', het tegenovergestelde van afgetraind, en voorzien van zwarte banden en boksbeugels.

Het grote verschil met de gangbare speurders annex vechtersbazen is echter Mma Ramotswe's instelling. Ze zoekt niet naar wraak, werkt niet aan vergelding of veroordeling, maar streeft naar een leefbare omgeving. Vergevingsgezindheid is haar methode. Zoals de Afrikaanse waarheidscommissie tot verrassing van veel westerlingen voornamelijk streefde naar openheid en wederzijds begrip, zo is ook deze wijze detective toekomstgericht.

Veelzeggend is een van de `zaken' die Mma Ramotswe in Tranen van de giraffe behandelt. Het betreft een kind dat al jaren vermist is. Na enig speurwerk en een paar indringende gesprekken achterhaalt Mma Ramotswe iemand die haar vermoedens bevestigt: het kind is dood, al jaren. De getuige is oprecht van mening dat ze niets meer kan doen, maar Mma Ramotswe weet het beter: `,,U kunt een eind maken aan de zoektocht van zijn moeder'', zei ze. ,,Het enige dat zij wil, is afscheid nemen van haar zoon.'''

,,Tja,'' erkent McCall Smith, ,,als jurist'' – hij is hoogleraar medisch recht en lid van diverse internationale commissies over de juridische kanten van genetica – ,,ben ik natuurlijk geïnteresseerd in de motivatie van menselijk handelen en vanzelfsprekend ook in principes als vergelding, vergiffenis en dergelijke.''

Is het dan zo dat hij de ruimdenkende, menslievende Afrikaanse traditie aanbeveelt? Wil hij het Westen een spiegel voorhouden? Nee, beweert hij. In de eerste plaats is zijn schrijverij amusement. Maar inderdaad, die boodschap laat zich gemakkelijk genoeg uit de boeken lezen en dus zit hij erin. ,,Dat is dan toch de boodschap die ik er zelf in heb gestopt. Onbewust, natuurlijk'', geeft hij ruiterlijk toe, ,,maar ja, je verraadt jezelf als schrijver toch altijd binnen drie zinnen.''

McCall Smith schreef altijd naast zijn andere werkzaamheden, onder andere korte `quirky' verhalen en een serie van drie `academic novels' waarin pompeuze Duitse hoogleraren belachelijk worden gemaakt. De hoofdpersoon is Professor Dr. Moritz-Maria von Igelfeld, een man die grote moeite heeft met alles buiten zijn vakgebied, de grammatica van de Romaanse talen. Deel één van die reeks draagt de ongebruikelijke titel Portuguese Irregular Verbs en de grap is natuurlijk dat onregelmatige werkwoorden in het Portugees nauwelijks voorkomen.

Zijn Schotse uitgever bleek al jaren niet in staat zijn boeken in Engeland aan de man te brengen, laat staan in echte buitenlanden. Zodoende was McCall Smith in eigen land een `minor author' en daarbuiten alleen professor. Maar nadat hij exemplaren van zijn `academic novels' naar een pompeuze Duitse collega had gestuurd, kreeg hij de verrassend naïeve reactie dat die dwaze types herkenbaar waren. En of hij nog tweehonderd exemplaren kon sturen.

Met Mma Ramotswe's belevenissen ging het al nauwelijks anders. Na een kleine oplage in Schotland leverde een lading naar de VS verscheepte exemplaren enorme populariteit op in kleine kring. Een kleine Amerikaanse uitgever wist in de meeste grote steden belangstelling te wekken. McCall Smith werd een Geheimtip en toen de grote Amerikaanse uitgever Random House daar lucht van kreeg en er ten slotte instapte, vloog het Botswaanse detectivebureau over de toonbanken. De teller is onlangs de drie miljoen exemplaren gepasseerd.

De auteur is inmiddels vermoeid van het reizen. Zijn academische functie heeft hij voorlopig voor drie jaar opgeschort, want die viel niet meer met zijn tournees te combineren. Onlangs is hij in zestien dagen dertien grote Amerikaanse steden langs gereisd voor bezoeken aan boekhandels, lezingen in zalen en aan universiteiten. ,,Het ene moment zit ik dan in een winkel vol crime en science fiction,'' aldus McCall Smith, ,,en het andere moment zit ik tussen de schappen met wereldliteratuur.''

Hokjes

Zijn Schotse uitgever had zich oorspronkelijk al zorgen gemaakt om het plaatsingsprobleem. Boekhandelaren komen immers altijd met de vraag waar in de winkel ze een detective moeten plaatsen die geen detective is. En waar literatuur over een detective-agency? Bij de boeken over Afrika? ,,De boekhandel met haar traditionele hokjesgeest, kon me niet goed plaatsen, maar dat bleek geen probleem maar een pre. Mijn boeken waren een gat in de markt!''

Tijdens het voorlezen voor zalen met soms honderden belangstellenden speelt hij met zijn publiek. Hij glundert als een kind in een snoepwinkel wanneer hij het navertelt. Steeds als Mma Makutsi ter sprake komt en McCall Smith bijna haar afstudeerscore noemt, laat hij een stilte vallen. Hele zalen boekenliefhebbers joelen dan: ,,Negen komma zeven!'' En daar is Alexander McCall Smith trots op: de lezers hebben zijn sympathieke creaties in hun hart gesloten.

Alexander McCall Smith: Het geheim van de krokodil, Sijthoff, 223 blz. €12,50 (eerder verschenen als De erfenis van vader Ramotswe). Alexander McCall Smith: Tranen van de giraffe, Sijthoff, 224 blz. €12,50

    • Gert Jan de Vries