Een goed volk bemint zijn beul

Saddam Hussein is niet alleen verantwoordelijk voor het verwoesten van miljoenen levens, maar ook voor de bouw van enkele van de gruwelijkste kunstwerken in het Midden-Oosten. Berucht zijn, onder meer, zijn monument van twee immense gekruiste zwaarden op een paradeplaats in Bagdad en zijn pogingen de hangende tuinen van Babylon te laten herbouwen. En in 2000 verscheen op gezag van de Iraakse dictator de roman Zabiba wa `l-malik (`Zabiba en de koning'), die nu ook in Duitse en Franse vertaling te lezen valt. Het auteurschap van de roman is omstreden. Op het omslag staat slechts de correcte maar weinig informatieve frase `door zijn auteur', die suggereert dat in Saddams Irak niemand anders dan de president een naam mocht hebben, of een reputatie voor zichzelf verwerven mocht.

Geruchten dat de auteur Saddam zelf is, zijn nooit officieel bevestigd of weersproken, maar de roman is op zijn minst in opdracht van de president geschreven. Saddam had, geheel in de stijl van een Oostblokdictator, in 2000 een aantal Iraakse schrijvers tijdens een audiëntie de opdracht gegeven een roman te maken die het Iraakse leven in zijn volle omvang zou beschrijven, en in het Iraakse volk een geest van verzet tegen buitenlandse invasie kon versterken. Het boek, dat nog hetzelfde jaar werd gepubliceerd, had in Irak een immens succes: het werd bejubeld in de pers, er kwamen al gauw een toneelversie en plannen voor een televisieserie, en er verschenen drie dikke vervolgdelen. Tot de val van het regime vorig jaar was de roman verplichte leesstof op de Iraakse middelbare scholen.

Ingesproken

Het lijkt onwaarschijnlijk dat Saddam al deze werken persoonlijk aan het papier heeft toevertrouwd. Volgens welingelichte Iraakse kringen heeft hij weliswaar zelf de plot uitgedacht en op de band ingesproken, maar is de tekst vervolgens uitgewerkt door een commissie van het Iraakse ministerie van Informatie, dat de laatste jaren geleid werd door de inmiddels beroemde, geünifomeerde minister `Comical Ali'.

De plot is snel verteld: koning Arab en het volksmeisje Zabiba ontmoeten elkaar en raken verliefd, en in lange zelfs tergend lange nachtelijke gesprekken leert zij hem de wensen van het volk kennen. Haar echtgenoot is daar niet gelukkig mee, en wanneer blijkt dat ze een scheiding wil, verkracht hij haar op straat. Tegelijkertijd zet hij een samenzwering op tegen de koning. Zabiba neemt deel aan de verdediging van het koninklijk paleis, maar raakt daarbij dodelijk verwond. Met de steun van de bevolking wordt de aanval afgeslagen, maar het volk, dat in de strijd zijn kracht beseft heeft, komt vervolgens bijeen om de erfelijke monarchie af te schaffen en de democratie te vestigen. De vorst sterft echter net op tijd om niet te hoeven worden afgezet; hij krijgt zelfs een staatsbegrafenis.

Over de literaire merites van het boek kunnen we kort zijn: die heeft het niet. Maar typeringen als keukenmeidenroman en propagandistische kitsch terecht doen ook weinig terzake. Zabiba en de koning is geen roman, maar wil een lang politiek-filosofisch sprookje zijn, dat losjes is gemodelleerd naar de verhalen van de Duizend-en-één nacht. Het gaat over de grote thema's van seks en macht, en vooral over het verband daartussen. Niet toevallig maken de geliefden nog even snel een nummertje, vlak voordat hij de geheimen van het koningschap aan haar onthult.

In al zijn drakerigheid brengt dit boek enkele centrale kenmerken van Saddams Ba'ath-partij tot uitdrukking. De roman doet zich voor als vrouwvriendelijk en vooruitstrevend, maar blijkt bij nader inzien paternalistisch en patriarchaal. Zo wil de koning een einde maken aan veelwijverij, niet omdat die op verouderde tradities berust of vrouwen benadeelt, maar omdat een huis vol rivaliserende en jaloerse vrouwen maar leidt tot intriges, en dus staatsgevaarlijk is. Algemener zijn seks en seksuele eer hier onlosmakelijk verbonden met heerschappij en staatsburgerschap. Zabiba's eerloze echtgenoot is niet alleen een verkrachter maar ook een landverrader.

Omgekeerd verzwijgt de koning aanvankelijk zijn liefde voor Zabiba. De heerser, heet het elders, moet nu eenmaal zijn liefde voor zijn volk verbergen achter strengheid. Het feit dat Zabiba's overspel niet wordt veroordeeld, duidt niet op losse zeden, maar op de overtuiging dat loyaliteit ten opzichte van de heerser zelfs voorrang heeft op de privé-sfeer en het familieleven. Dat is zeker geen traditioneel Arabische of islamitische opvatting, maar een totalitaire visie die Saddam met name ontleende aan de DDR en de Sovjet-Unie onder Stalin. Zo moedigde de Ba'ath-partij kinderen aan bij de veiligheidsdienst over hun ouders te rapporteren. De verhouding tussen volk en heerser is in deze optiek geen sociaal contract meer, maar een liefdesrelatie.

Hervormingen

Zabiba en de koning bespreken de noodzaak van democratische hervormingen, maar pas na Zabiba's dood worden die ook doorgevoerd. Deze debatten zijn opmerkelijk. Wilde Saddam suggereren dat hij weinig heil verwachtte van een erfelijke heerschappij door zijn zonen, Qusay en de beruchte playboy en serieverkrachter Uday? Gezien het feit dat Saddams familie en verwanten alle politieke, militaire en economische macht in Irak bezaten, lijkt dat bijna onvoorstelbaar. Waarschijnlijker is dat Saddam wilde laten zien dat zijn eigen machtspositie wel degelijk berustte op de wil, en zelfs de liefde, van het volk. Bovendien maakt het boek maar al te duidelijk wat hij verstond onder heerschappij van het volk: een populistische afkeer van rijke handelaars, grootgrondbezitters en andere notabelen. Iedereen die de natie en het volk geschaad hebben, zoals grootgrondbezitters, handelaars en joodse profiteurs, verliezen het recht van spreken in de volksvertegenwoordiging en zelfs hun staatsburgerschap. Andermaal wordt een sociaal contract omgevormd, hier tot een volksgericht. Ondanks een oppervlakkig laagje vroomheid speelt religie in dit verhaal en wereldbeeld vrijwel geen rol. Belangrijker zijn Arabisch nationalisme en een obsessie met nationale eenheid, territoriale integriteit, en met verraad en samenzweringen van binnenuit en buitenaf.

Saddams roman heeft het volk van Irak niet tot massaal verzet tegen de Amerikaanse inval kunnen bewegen. De verhouding tussen de Iraakse bevolking en haar president was er dan ook, anders dan Saddam zichzelf en de wereld wil wijsmaken, niet een van liefde, maar van angst en terreur.

Saddam Hussein e.a.: Zabiba und der König. Editio de facto, 272 blz. €18,–. Een Franse editie, Zabiba et le roi, is verschenen bij Rocher, €20.–