Circus van meningen

Voor de media wordt de verhouding met Oranje steeds lastiger. ,,Advocaat is een inkopper voor de pers.''

Het EK voetbal past in de `spectacularisering' van de samenleving. Dat zegt onderzoeker Mark van den Heuvel van het W.J.H. Mulierinstituut voor sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek.

,,Moderne, westerse samenlevingen hebben in hoge mate een spektakelkarakter gekregen, onder invloed van de media'', zegt Van den Heuvel. ,,Veel maatschappelijke fenomenen zijn onderhevig aan de logica van dramatisering, uitvergroting en sensatie. Grote sportevenementen lenen zich hier bij uitstek voor.''

Voetbal domineert de sportpagina's van kranten en op televisie trekt dagelijks een bonte stoet al dan niet deskundige commentatoren voorbij. Iedereen heeft wel een mening. Aan drama geen gebrek op dit EK, gezien de benauwde ontsnapping van het Nederlands elftal in de eerste ronde en de massale kritiek van publiek en media op het functioneren van bondscoach Dick Advocaat.

,,De weinig flexibele houding van Oranje richting de pers leent zich prima om te worden uitvergroot en gedramatiseerd. Dat gebeurt met verve'', zegt Van den Heuvel. Enerzijds vindt hij de manier waarop Advocaat en sommige spelers de pers te woord staan ,,geen vertoning''. Maar: ,,Het is spannende en intrigerende tv. Een bijkomend effect is dat de helden zo op afstand blijven en daardoor helden kunnen blijven.''

Mediawetenschapper Eggo Müller van de Universiteit Utrecht noemt het persbeleid van voetbalbond KNVB ,,niet zo slim''. Volgens de in Duitsland geboren Müller, die het duel Nederland-Duitsland bekeek met een Oranje shirt met rugnummer 74 en zijn eigen naam erop, ontkent de KNVB dat voetbal vooral amusement is. Zeker met het aanstellen van `zwaargewicht' Eef Brouwers, voormalig directeur van de Rijksvoorlichtingsdienst, als communicatiestrateeg.

Müller noemt het persbeleid van de KNVB dubbel. ,,De keuze voor Brouwers, door zijn RVD-achtergrond vooral iemand die informatie tegenhoudt, veronderstelt dat het over serieuze informatie gaat en niet over amusement. Tegelijkertijd realiseert de KNVB zich dat het EK wél amusement is. Daarvan profiteren ze ook. De pers moet gekoesterd worden. Anders krijg je negatieve verhalen. Als Advocaat dan boos reageert, kom je in een neerwaartse spiraal.''

Müller vindt de omgang van Oranje met de media krampachtig. ,,De Denen stellen zich heel open op dit EK. Het Duitse kamp was strakker georganiseerd, maar Völler (Duitse bondscoach, red.) praat makkelijk met de pers. Als succesvolle speler staat zijn autoriteit niet ter discussie. En de verwachtingen bij de Denen en Duitsers zijn niet zo hoog'', zegt Müller over het verschil in benadering met het Nederlandse kamp.

Door het verwachtingspatroon en de discussie over de autoriteit van de bondscoach kon de `Advocaat-soap', en de heksenjacht na de omstreden wissel van uitblinker Arjen Robben tegen Tsjechië, volgens Müller ontstaan. ,,Het publiek wil een verklaring voor de nederlaag. Advocaat is voor de pers een inkopper omdat hij zich niet open en soms vijandig opstelt.''

Sportsocioloog Ruud Stokvis van de Universiteit van Amsterdam ziet de ,,algemene opgewondenheid'' over de prestaties van Oranje in Portugal als basisoorzaak van ,,allerlei onbeheerste uitingen'', zoals de hetze tegen Advocaat. ,,Sommige programma's hebben duidelijk de functie die opgewondenheid te verwoorden. De commerciële Jan Mulder (RTL 4, red.) heeft een flinke bijdrage geleverd aan de heksenjacht.''

Het `meningencircus' op tv en het volpraten van programma's verbaast Stokvis niet. ,,Er wordt zoveel mogelijk zendtijd geëxploiteerd om de reclameblokken te verkopen. Het EK wordt op alle mogelijke manieren uitgemolken. Het verzadigingspunt is nog niet bereikt.''

Van den Heuvel is het met hem eens. ,,De grenzen zijn nog niet bereikt. De Nederlandse tv-zenders (NOS, RTL en SBS, red.) zijn massaal aanwezig en de concurrentie is moordend. De investeringen wegen nog steeds op tegen de inkomsten.'' Ook Müller ziet de ,,waanzinnige'' hoeveelheid voetbal op tv. Dat de praatprogramma's overheersen, vindt hij logisch. ,,Dat is noodzakelijk om de zendtijd te vullen. Voetbal is vooral lullen over voetbal. En voetbal als amusement is gebaat bij mooie verhalen over randzaken.''

Voor journalisten valt het in het `media-voetbalcomplex' niet mee die verhalen op te tekenen uit de mond van coach of spelers, erkent Müller. Mede door de voorlichtersmuur wordt het onafhankelijk vergaren van informatie bemoeilijkt. ,,De spelers leren wat ze moeten zeggen en produceren kant-en-klare zinnen. Journalisten krijgen gefilterde en gestructureerde informatie. Vroeger zeiden spelers nog wel eens iets politiek acorrects of vielen ze de coach af.''

Müller heeft de Nederlandse internationals hun coach niet openlijk zien bekritiseren. ,,De spelers zijn heel ingetogen en zeggen niet veel. Kijk naar de persconferenties. Het gaat niet over wat ze gezegd hebben maar over de manier waarop ze niets zeggen. Voor journalisten is de wijze waarop ze informatie vergaren het onderwerp en niet de informatie zelf.''

Stokvis spreekt van een `spel' tussen de voetbalwereld en de media. Hij kan begrip opbrengen voor de opstelling van Oranje richting media. ,,Wil een team goed functioneren, dan moet er naar binnen en buiten eenheid zijn, ook op communicatiegebied. Verslaggevers moeten dat begrijpen. Hun primeur zou kunnen zijn om wel een conflict in het gesloten front van een team te ontdekken. Het spel is dat voetballers en officials dit willen voorkomen. Als verslaggevers niet meer aan dit spel willen deelnemen, moeten ze nieuwe, originele vormen van verslaggeving bedenken. Maar aan die originaliteit ontbreekt het.''