Selectie aan poort is zinloos

In reactie op het kabinetsbesluit dat selectie aan de poort mogelijk moet maken, en het voornemen van enkele universiteiten om van deze mogelijkheid gebruik te maken, schreef Pieter Drenth op 8april in deze krant dat selectie van studenten op basis van motivatietests, intelligentie, eindexamencijfers, en wat al niet meer, onzinnig is. Maar het is niet alleen zinloos, het is ook onverantwoord.

Selectie aan de poort is zinloos, omdat er weinig te selecteren valt: de variabelen waaraan gedacht wordt, zoals motivatie, intelligentie of eindexamencijfers, hangen veel te laag met studiesucces samen om een zinvolle selectie mogelijk te maken. Dat selectie in bijvoorbeeld de VS wel zin heeft, komt omdat daar iedereen High School doet, te vergelijken met de vroegere mavo en dus valt voor Amerikaanse universiteiten meer dan genoeg te selecteren.

In Nederland hebben we het over vwo-eindexamenleerlingen die, vanuit het perspectief van selectie bezien, te weinig van elkaar verschillen om zinvolle selectie mogelijk te maken. Dat komt omdat selectie in Nederland al bestaat, namelijk op de middelbare school, bij de keuze voor vwo, havo of vmbo.

Waarom is selectie aan de poort onverantwoord? Als universiteiten op basis van motivatietests, intelligentietests of andere psychologische tests gaan werken, zullen zij daarmee zowel allochtone als autochtone Nederlanders gaan selecteren. Die selectie moet eerlijk zijn, wat wil zeggen dat er geen systematische benadeling van een van beide groepen plaatsvindt. Wat daarvoor nodig is, heeft de Amerikaanse psychometricus William Meredith in een aantal wetenschappelijke publicaties uitgezocht. Het blijkt dat eerlijke selectieprocedures uitsluitend kunnen bestaan, wanneer de testscores waarop geselecteerd wordt, voldoen aan de eisen van meetinvariantie.

Een test is meetinvariant ten opzichte van groepslidmaatschap wanneer hij op dezelfde manier werkt in verschillende groepen. Een intelligentietest die meetinvariant is ten opzichte van etniciteit, meet dus dezelfde intelligentiestructuur bij Nederlanders en Turken op dezelfde manier. Wanneer de eis van meetinvariantie geschonden wordt, zijn selectieprocedures die op de testscores gebaseerd worden, niet langer eerlijk. Dan wordt immers ten minste één groep systematisch benadeeld.

Van IQ-tests is bekend dat zij zulke systematische vertekeningen bevatten, wat niet zo raar is als men bedenkt dat respectabele IQ-tests als de WAIS vragen bevatten in de geest van `wie was Jan Slauerhoff'? en `wie schreef de Odyssee'? Zulke vragen hangen niet alleen van intelligentie, maar ook van culturele factoren af, waardoor allochtonen een lagere score kunnen halen dan zij verdienen. Daarnaast kunnen een mindere mate van vertrouwdheid met de testsituatie, een lager zelfvertrouwen, of minder inzicht in wat er van de student verwacht wordt, leiden tot systematische verschillen in testscores die niets te maken hebben met academische vaardigheden of studiemotivatie. In zulke gevallen zal de universiteit een hoger percentage mensen onterecht afwijzen in de benadeelde groep dan in de bevoordeelde groep.

Universiteiten hebben geen geld noch voldoende mankracht om een eerlijke selectieprocedure in elkaar te zetten. Zij zullen dus naar alle waarschijnlijkheid een oneerlijke selectieprocedure gaan implementeren. Vanaf dat punt kan het twee kanten op. Eerste mogelijkheid: er komt een rechtszaak, net zoals in de VS gebeurd is, die de universiteit verliest, waardoor zij gedwongen wordt om zuivere testprocedures te ontwikkelen.

In dat geval wordt selectie hoogstwaarschijnlijk meteen weer afgeschaft, want de universiteit zal de benodigde kosten niet kunnen opbrengen. Tweede mogelijkheid: er wordt onopgemerkt een sluipend discriminatiemechanisme toegevoegd aan de maatschappij, waardoor we straks niet alleen een onderscheid tussen zwarte en witte scholen zullen maken, maar ook tussen zwarte en witte universiteiten. In beide gevallen verliest de samenleving.

Denny Borsboom is universitair docent Psychologische Methodenleer aan de Universiteit van Amsterdam.