Complexe opera `Raaff' sterk en intrigerend

Verwondering over het verschijnsel `opera' is dit jaar het gemakkelijk herkenbare `geheime thema' in de muziekprogrammering van het Holland Festival. Gesualdo considered as a murderer van Luca Francesconi was muziektheater over de vraag waarom componisten toch behoefte hebben aan een zichtbare handeling bij hun muziek. Alain Platel verkent in Wolf de duistere kant van Mozartopera's. De opera Raaff van Robin de Raaff gaat over alles wat men associeert met opera: componist, zangers, muziek, rollen, drama, drang om op te treden en zich te laten horen aan de wereld, de verwevenheid van een kunstenaarsleven en de kunst.

Die complexiteit begint al met de titel: Raaff van Robin de Raaff gaat onder andere over de tenor Anton Raaff, voor wie Mozart in 1781 de opera Idomeneo schreef, waarin hij de titelrol vervulde. Regisseur Pierre Audi daagde Robin de Raaff uit daarover een opera te maken. Raaff is te bezien als een serieuze komedie, een heftige kunstoorlog tussen de zanger Raaff en de componist M. De chaotische worsteling over opera, vaak extreem extatisch en over the top gezongen, wordt door Pierre Audi op glasheldere wijze gepresenteerd als een tragisch menselijk drama van mythische proporties. Veel meer dan Gesualdo is Raaff een echte goede operavoorstelling.

Raaff speelt in alle tijden, personages verglijden in elkaar, goden worden mensen en omgekeerd. Het poëtische en woordkunstige libretto van Janine Brogt met vele Wagneriaanse alliteraties biedt tal van verwijzingen naar theater en opera. De zes personages zijn, zoals bij Pirandello, op zoek naar een componist voor een voorstelling van Idomeneo, een oud-Grieks verhaal over een vader die door Neptunus wordt gedwongen zijn zoon te offeren. Die situatie lijkt op Strauss' Ariadne auf Naxos, over het in elkaar zetten van een opera. En ook herinnert Raaff aan Strauss' Capriccio over de vraag `wat is belangrijker in opera, de tekst of de muziek?'

De kwestie is hier: `wie is belangrijker, de componist of de zanger, die de muziek hoorbaar maakt?' Het leidt tot een lange, uiteindelijk onbesliste confrontatie tussen de zanger Raaff en de componist M. op een podium met een toneellijst, die soms omvalt. M., in de vertolking van Mark Tavis een oudere versie van de Amadeus-Mozart, keert zich tegen een opera die eindigt met de dood. Hij preekt liefde, die moet komen van Ilia, een fantastisch gezongen rol van coloratuursopraan Danielle de Niese. Maar de eigenwijze Raaff, een gedreven en bewonderenswaardige creatie van Marcel Reijans, vervalt van jeugdige overmoed tot desolate levensmoeheid. En de doodzieke zanger Kendo King is een levend lijk dat telkens omvalt, op zoek naar zijn graf.

Victoria, de producente van Idomeneo, is in de vertolking van Annett Andriesen een pathetische matrone die alle clichés over opera poneert, zoals `de overleden koningin der kunsten', en de macht legt bij de zanger Raaff. Maar componist Robin de Raaff, in Mozartkledij geportretteerd op het programmaboekje, heerst wel degelijk in zijn eigen Raaff, via het onder leiding van Lawrence Renes uitstekend spelende Nieuw Ensemble. En librettiste Brogt maakt van de vaak wanhopige componist M., die zich als een hedendaagse regisseur ergert aan loze conventies, een zelfportret als dramaturge.

De vaak machtige en monumentale muziek van Robin de Raaff is aansprekend eigentijds en polystilistisch door de verbinding van het `klassiek' van strijkers en blazers met pop en jazz, met de klaaglijk roepende saxofoon, de basgitaar, de Fenderpiano en het slagwerk. Zó intrigerend zijn het verhaal, de vocale machtsstrijd en de enscenering van Pierre Audi, dat de instrumentale muziek aanvankelijk niet veel meer is dan een geluidsdecor. Maar allengs verovert De Raaff zich in een overrompelend sterke opbouw een steeds belangrijker plaats: stevig en allesbeheersend, eindigend met een serie harde akkoorden als een zuilengalerij na de epiloog van de producente Victoria.

Die epiloog is een gezongen recensie van haar voorstelling: het was een succès fou, hip en zo totaal hedendaags. Bij het Holland Festival-publiek was Raaff gisteren net geen succès fou, maar de rest klopt wel. Aan Victoria's recensie voeg ik nog toe: Raaff is nieuw neo-classicisme en een hoogst bijzondere voorstelling van een intrigerend stuk van opmerkelijk belang.

Voorstelling: Raaff van Robin de Raaff en Janine Brogt door de Ned. Opera, Nieuw Ensemble, vocaal ensemble en solisten o.l.v. Lawrence Renes. Decor, licht: Jean Kalman; kostuums: Robby Duiveman; regie: Pierre Audi. Gezien: 23/6 Westergasfabriek Amsterdam. Herh.: t/m 30/6. Res. (020) 6255455. Radio 4: 26/6 20 uur.