`Probleemkinderen zijn echt geen lieverdjes'

Criminele kinderen en probleemkinderen zitten samen in de jeugdgevangenis. Daar moet een einde aan komen, zegt een werkgroep. Maar wat dan? En is de situatie echt zo erg?

Het zijn probleemkinderen, maar zonder strafblad. Toch zitten ze maandenlang in een jeugdgevangenis opgesloten. Ouders moeten hun kinderen bezoeken achter hoge hekken met prikkeldraad. De kinderen en ouders worden gefouilleerd voordat ze elkaar zien. En een weekend naar huis is er niet bij.

Er verschenen verhalen in de krant. Moeders deden hun beklag in het televisieprogramma van Andries Knevel. Politici stelden kamervragen. En uiteindelijk uitten zelfs kinderrechters hun grieven in een manifest. De jeugdzorg is gebrekkig, de wachtlijsten zijn eindeloos, stelden zij. Kinderen die behandeling nodig hebben, of ze nou crimineel zijn of alleen maar onhandelbaar, krijgen die niet. En dan staan ze voor de kinderrechter, omdat niemand meer weet wat hij met de kinderen aanmoet. De enige optie is vaak nog: een gesloten plaatsing. Dat wil zeggen: naar de jeugdgevangenis.

Het opsluiten van gedragsgestoorde, niet-criminele kinderen komt steeds vaker voor. In de vijftien jeugdgevangenissen zitten zo'n 1.200 kinderen en jongeren die een ernstig misdrijf hebben begaan (strafrechtelijk geplaatsten). Daarnaast worden er kinderen en jongeren door de kinderrechter geplaatst die geen ernstig delict hebben gepleegd maar die een crisissituattie moeten overbruggen (civielrechtelijk geplaatsten). Deze groep groeide de afgelopen jaren van 153 in 1998 tot 696 in 2003.

Minister Donner (Justitie) en staatssecretaris Ross (VWS) beloofde de Tweede Kamer vóór het zomerreces met voorstellen te komen om het probleem van het ,,samenplaatsen'' aan te pakken, Ze stelden een werkgroep in die hen moest adviseren. De eindrapportage van de werkgroep wordt deze of volgende week naar de Tweede Kamer gestuurd. Naar verwachting zal het kabinetsstandpunt grotendeels overeenkomen met de voorstellen van de commissie.

De niet-criminele jongeren moeten niet langer worden opgesloten in een jeugdgevangenis, stelt de werkgroep in haar eindrapportage, maar elders binnen de jeugdzorg (gesloten) worden opgevangen en behandeld. Dit zou in 2006 of 2007 gerealiseerd moeten zijn. Alleen jongeren die een ernstig misdrijf hebben gepleegd en ouder zijn dan twaalf jaar mogen worden opgesloten in een zogenoemde justitiële jeugdinrichting.

Directeuren van de justitiële jeugdinrichtingen zijn niet zo gelukkig met de plannen. Volgens directeur Bouwsma van jeugdinrichting Den Hey-Acker in Vught en Breda is de ellendige situatie in de jeugdgevangenissen voor een deel beeldvorming. ,,In een televisieprogramma wordt het verhaal vertelt van een zielig kind dat tussen de criminelen opgesloten zit. Maar een groot deel van de kinderen die met een civiele maatregel bij ons geplaatst worden, hebben een strafblad van hier tot gunter. Dan gaat het wel om kleine delicten, maar het zijn echt geen lieverdjes.''

De maatschappij vindt het samenplaatsen niet acceptabel, zegt zijn collega Vincent Maas van de inrichting Harreveld. ,,Mensen zien onschuldige kinderen voor zich. Maar ook de niet-criminele jongeren die bij ons komen, wil echt niemand meer hebben'', zegt hij. ,,Ze zijn extreem gedragsgestoord, heel angstig, agressief, niet goed gehecht, noem maar op. Wij hebben een opnameplicht, dus dan komen ze bij ons. En dat is al tientallen jaren zo.''

Deze kinderen, zegt Bouwsma, hebben vaak dezelfde problematiek als de strafrechtelijk geplaatste jongeren. ,,Ze zijn zo ontregeld dat ze dag en nacht beveiligd moeten worden. Wij hebben daarvoor de faciliteiten. Moeten we voor hen dan weer heel nieuwe opvang gecreëerd worden zoals in het rapport staat? Dan gooi je het kind met het badwater weg.''

Het grote probleem is, zeggen de directeuren, dat de kinderen niet dóórstromen als ze eenmaal `gestabiliseerd zijn' en verder behandeld moeten worden. De vervolginstellingen willen hen niet hebben of zitten vol. Dat zei kinderrechter Frans van der Reijt van de rechtbank in Den Bosch en voorzitter van de werkgroep van kinderrechters begin dit jaar ook al: ,,Een jeugdgevangenis kan soms voor korte tijd heel goed zijn. De kinderen komen tot rust en er kan een diagnose worden gesteld.''

Probleem is dat de kinderen de gevangenis niet meer uitkomen. Van der Reijt: ,,Welke behandeling ook wordt voorgesteld, in een gespecialiseerde inrichting of intensieve begeleiding van het hele gezin, er is geen plaats of er is geen geld.''

Als oplossing ziet Maas veel meer in specialisatie van de justitiële jeugdinrichtingen. ,,Laat een aantal instellingen zich ontwikkelen tot opvanginrichting, voor detentie en preventieve hechtenis, en andere tot behandelinrichtingen. De behandelinrichtingen zouden eventueel onder de verantwoordelijkheid van VWS kunnen vallen, zodat ze hun strafrechtelijk tintje kwijtraken.''

De schriftelijke reactie van de Maatschappelijk Ondernemers Groep (MO-Groep) op het rapport sluit daarbij aan. Ook de MO-Groep ziet meer in het splitsen van opvang en behandeling dan van de civiel- en strafrechtelijk geplaatste jongeren zoals de werkgroep voorstelt. De MO-Groep zou graag zien dat de opvang onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Justitie blijft vallen en behandeling wordt overgeheveld naar het ministerie van VWS. ,,Hierdoor is het mogelijk dat enkele jeugdinrichtingen zich specialiseren in de `opvang-functie' en andere zich specialiseren in de `behandel-functie'. Het ligt voor de hand om de particuliere tot de laatste categorie te rekenen, omdat zij reeds deze kennis in huis hebben.''

Maar dan moet er wel meer geld komen, zegt Maas. Nu moeten de vijftien jeugdinrichtingen de komende jaren 16 procent bezuinigen op een budget van 250 miljoen euro. ,,Dit helemáál inhumaan'', zegt Maas. ,,we gaan steeds meer op een volwassenbajes lijken. Opsluiten. Klaar. Het gaat om kinderen. Die hebben allemaal recht op behandeling.''