Het wantrouwen in Cyprus blijft

Sinds 1 mei telt de Europese Unie 25 landen. Deel 20 van een serie familieportretten. Het verhaal van de familie Charilaou - een Grieks-Cypriotische familie op Turks-Cyprus.

En opeens staan haar ogen vol met tranen. Het gesprek aan de grote eettafel van de familie Charilaou ging over het isolement waarin de Grieks-Cyprioten zijn terechtgekomen nu zij het Annan Plan voor de hereniging van Cyprus hebben afgewezen. Cyprus is weliswaar sinds een mei lid van de Europese Unie, zo weet de familie, maar de Republiek was `Europa' nog niet binnen of zij werd door haar `nee' al in het verdomhoekje gezet en daar komt ze voorlopig niet uit.

Is het de pijn van dat isolement dat bij de moeder des huizes, Soula Charilaou, de kwelling van het verleden weer oproept? Soula was in 1974, toen het Turkse leger Noord-Cyprus bezette, pas twee jaar moeder toen zij gedwongen werd huis en haard te verlaten. ,,Niemand weet hoe het is om te moeten vluchten met een kind van twee'', zegt ze met nadruk, alsof ze over de eettafel heen tegen `Brussel' praat. ,,Niemand, niemand.'' De pijnlijke uitdrukking op haar gezicht maakt een ding duidelijk: de kersverse Europese lidstaat voelt zich door haar nieuwe Europese vaderland totaal onbegrepen.

Dat onbegrip is niet nieuw. Cyprus en Europa delen een lange geschiedenis. Maar vaker dan niet werden de Grieks-Cyprioten daarvan de dupe. Soula's echtgenoot, Charis, werd op 25 september 1946 geboren in de stad Morfou. Deze ligt nu aan de `Turkse' kant van Cyprus en heet Guzelyurt, maar in de jaren veertig en vijftig bestond de overgrote meerderheid van de bevolking uit Grieks-Cyprioten. Zoals iedereen die ooit in Morfou/Guzelyurt heeft gewoond, herinnert Charis zich nog de smaak van de sinaasappels waarvan de bomen met legioenen tegelijk uit de vruchtbare grond komen. Maar hij herinnert zich ook uit zijn jeugd hoe het idee van de ENOSIS de aansluiting van Cyprus bij Griekenland steeds populairder werd onder Grieks-Cyprioten. Dit tot grote woede van Groot-Brittannië, dat toentertijd het bestuur uitoefende over Cyprus en het eiland niet wilde opgeven. Charis herinnert zich nog goed hoe de Britten Turks-Cyprioten recruteerden voor de zogeheten speciale politie, die eigenlijk geen andere taak had dan de Grieks-Cyprioten onder de duim te houden. ,,Die Turks-Cyprioten hadden geen opleiding en ze waren wreed'', zegt Charis. ,,Maar je weet hoe Groot-Brittannië is. Dat heeft altijd al een verdeel- en heers politiek toegepast.''

Dat verdelen werkte beter overigens beter dan het heersen. Want in 1960 werd Cyprus onafhankelijk en moest Londen het bestuur over het eiland (afgezien van een militaire basis) opgeven. Maar het verdelen was toen al goed geslaagd het nieuwe Cyprus kreeg een uiterst gecompliceerde grondwet die eigenlijk geen andere taak had om de twee gemeenschappen bij elkaar te houden. Maar die grondwet was nauwelijks operationeel of Groot-Brittannië, aldus Charis, zette de nieuwe president, Makarios, ertoe aan om hem te veranderen. Wat volgde was een tiental jaren van toenemende splitsing tussen beide gemeenschappen. Die toenemende spanning verhinderde Charis overigens niet om zijn eigen leven op te bouwen. Hij werkte bij de Telecommunicatie Autoriteit en trouwde in 1971 met Soula. Een jaar later werd hun eerste kind, Antonis, geboren. Cyprus was troebel, maar de familie Charilaou leek de ellende buiten de deur te kunnen houden.

En toen kwam 1974. Opnieuw was het een Europees land dat de Cyprioten in de ellende bracht. Het kolonelsregime in Griekenland steunde Grieks-Cypriotische extremisten bij het plegen van een staatsgreep die de beide `Helleense' gebieden weer moest verenigen. Charis zat buiten toen hij van de coup hoorde. ,,De eerste berichten op de radio waren dat Makarios was vermoord'', herinnert Charis zich. ,,We werden steeds somberder omdat we begrepen dat Turkije Cyprus nu zou binnenvallen.'' Omdat Charis als tweede luitenant deel uitmaakte van het Cyprische leger, werd hij enige tijd later opgeroepen om de Turken tegemoet te treden. ,,Ik ga proberen om te overleven'', zei hij tegen Soula, voordat hij naar Kyrenia reisde. Daar hingen inmiddels Turkse vliegtuigen in de lucht en zetten Turkse soldaten voet aan land.

Wat volgde was een drama zoals dat zo vaak op Cyprus plaats had in die tijd. Soula wachtte in Morfou op Charis, maar omdat de situatie steeds gevaarlijker werd, besloot ze op het allerlaatste nippertje te vluchten. Toen Charis uiteindelijk te voet terugkwam in zijn geliefde Morfou, was dat leeg. Met een tractor ging hij vervolgens naar de Troodos-bergen. Daar vond hij Soula en zijn zoon.

Maar Morfou waren ze kwijt. Dat was inmiddels Turks geworden, dus de familie bleef geen andere keus over dan in Nicosia een nieuw leven op te bouwen. Charis, met zijn baan bij de Telecommunicatie Autoriteit, ging dat redelijk gemakkelijk af. Al in 1976, twee jaar na de Turkse invasie, besefte hij dat een oplossing ver weg was. ,,Andere mensen hadden de koffers nog klaar staan om terug te gaan naar Morfou'', vertelt Charis, ,,maar ik wist wel beter.'' Door hard te werken en met de karige 6.000 pond die de Cyprische regering hem gaf, wist hij zelfs een huis in Nicosia te kopen. Maar de liefde voor Morfou bleef al was het maar door Charis' activiteiten voor het voetbalelftal uit die stad.

En toen kwam 2003. Toen de Turks-Cypriotische regering de Groene Lijn opende, hadden veel Grieks-Cyprioten opeens de mogelijkheid om terug te gaan naar hun vroegere woonplaats. Voor Soula, de vrouw van Charis, was dat een aangrijpend moment. ,,Ze zag ons huis vanuit de verte'', vertelt dochter Diana, ,,en ze viel op haar knieën en barstte in huilen uit. Ik kreeg haar niet overeind. Ze zei: o papa, waar ben jij zodat je het huis kan zien dat je voor me hebt gebouwd?'' Toen de ergste emotie voorbij was en ze uiteindelijk aanbelden, bleken de nieuwe bewoners van het huis aanvankelijk uiterst vriendelijk en beleefd te zijn. Die vriendelijkheid bleef totdat de nieuwe man des huizes overleed. ,,Zijn vrouw doet de deur nu niet meer open'', vertelt dochter Diana. ,,Misschien dat haar kinderen haar daartoe aanzetten.''

Of was het puur angst? In het Annan Plan voor de hereniging van Cyprus stond immers dat Morfou teruggegeven zou moeten worden aan de oorspronkelijke Grieks-Cypriotische bewoners: de huidige bewoners zouden het pand van de familie Charilaou dus moeten verlaten. Omdat ze terug willen naar Morfou stemde de Charilaou's voor het plan, hoewel ze het diep in hun hart ook van alle kanten vonden rammelen. ,,Een paar weken voor het referendum werd ik ineens woedend'', vertelt Diana, ,,omdat ik erachter kwam dat er Turkse soldaten op het eiland zouden blijven.''

Vader Charis is het met haar eens dat die Turkse troepen een van de grondoorzaken is waarom het uiteindelijk zo mis liep tussen `Europa' en Cyprus. Grieks-Cyprioten zagen het lidmaatschap van de Europese Unie immers niet zozeer als een belofte voor economische ontwikkeling. Het eiland is immers rijk genoeg en `Europa' kost eerder geld dan dat het dat opbrengt. Maar `Brussel' was vooral een veiligheidsgarantie dat gewelddadigheden zoals in 1974 nooit meer zouden kunnen voorkomen. Maar die veiligheidsgarantie bleek uiteindelijk een wassen neus. Daar lag het Annan Plan, dat, zo vindt de familie Charilaou, allerlei mogelijkheden bood aan de Turken om allerlei overgangsregelingen op weg naar de hereniging van Cyprus te traineren. En zo de Grieks-Cyprioten te koeioneren. En ook bij voorstemmers zoals de familie Charilaou is het wantrouwen jegens Turkije groot. ,,Ik vraag me af wat Turkse gidsen zeggen als ze toeristen in Turkije naar klassiek-Griekse steden meenemen. Zeggen ze dan dat het om Turkse steden gaat?'', zegt Soula.

En zo is de familie Charilaos toch eigenlijk zoals zoveel Grieks-Cyprioten teleurgesteld in `Europa'. Dochter Diana, die European Marketing studeerde in Groot-Brittannië, gelooft dat dit niet het einde kan zijn en wil `Europa' nog een tweede kans geven. Maar tot die tweede kans er komt, is Morfou ver weg en zit de deur van het huis aldaar op slot. Tot 2003 dacht Diana niet dat ze, voor haar dood, nog een bezoek aan het ouderlijk huis zou brengen. Dat heeft ze nu dus gedaan. Maar of de familie het huis ooit terug zal krijgen lijkt na het `nee' van april onzeker.

Of is er toch nog hoop? Het jongste lid van de familie, baby Charilaos, de zoon van Diana's broer Antonis, heeft Morfou inmiddels al wel bezocht. Weliswaar zat hij toen nog in de buik van zijn moeder (hij werd op 13 december vorig jaar geboren), maar toch. Een nieuw leven, een nieuwe kans. En de geschiedenis van Cyprus is zo turbulent, dat het zeker niet uitgesloten is dat de kleine baby ooit zijn wieg in Nicosia voor een huis in Morfou zal verruilen.

Eerdere afleveringen zijn te lezen op www.nrc.nl/europa