Als de innerlijke reporter zwijgt

Voor sommigen is het wennen: een manager op een meditatiekussen. Maar een rondgang langs ondernemingen wijst uit dat meditatiecursussen voor leidinggevenden steeds meer in zwang raken. ,,Managers die mediteren hebben meer oog voor hun omgeving.''

Iedere ochtend om zeven uur gaat Willem Kuijpers (60) op zijn meditatiekussen zitten. Een half uur lang probeert hij ,,gaten te schieten in een kolossale gedachtenstroom''. De directievergadering van die middag, de veelbetekende blik van zijn collega tijdens de lunch, de belangrijke toespraak op het congres volgende week en de boodschappenlijst op zijn bureau – ze passeren allemaal de revue. En dan opeens stopt wat hij ,,mijn innerlijke reporter'' noemt. Zijn gedachten en angsten lossen op in het niets. Alleen zijn lijf is nog aanwezig. ,,Kuijpers: ,,Een onbeschrijflijk gevoel: even helemaal bevrijd te zijn van automatismen.''

Als directielid van een internationaal research- en consultancybedrijf wordt Kuijpers door de buitenwacht met alle egards behandeld. ,,En dan ga je je eigen ik al snel verbijzonderen.'' Zijn dagelijkse meditatiesessie herinnert hem eraan dat ,,het ego slechts een gedachteconstructie is''. En dat hij datzelfde ego niet continu hoeft te verdedigen tegenover de buitenwereld. ,,Weet u hoeveel rust mij dat geeft? Ik kan eindelijk onbevangen in het leven staan.''

Kuijpers is een van de vele duizenden managers in Nederland die – alleen of in groepsverband – mediteren. Onderzoek van de Universiteit van Stockholm onder topmanagers van twee grote Zweedse bedrijven wijst uit dat leidinggevenden die meditatietechnieken gebruiken, een hogere reactiesnelheid en minder stressverschijnselen vertonen dan hun niet-mediterende collega's. Ze zijn niet alleen daadkrachtiger, maar ook creatiever in het vinden van oplossingen voor problemen. En dat, aldus de onderzoekers, heeft een positief effect op hun ondergeschikten. Drie jaar na de metingen waren de effecten van het onderzoek nog steeds merkbaar.

Om effectief leiding te kunnen geven aan een bedrijf of afdeling, moet je een persoonlijke groei doormaken. Weten wie je bent en wat je sterke en zwakke kanten zijn. En als daar in het jachtige bestaan geen tijd voor is, moet je daar tijd voor máken. Dat vinden althans de ondernemingen die de afgelopen jaren diep in de buidel tastten voor een bedrijfscursus meditatie. En dat zijn er steeds meer, zo blijkt uit een rondgang. ,,Bedrijven stellen hun leidinggevenden in staat om hun werk op een diepere manier te beschouwen'', zegt René ten Bos, bijzonder hoogleraar filosofie en organisatiekunde aan de Katholieke Universiteit Nijmegen en auteur van Modes in management. Een filosofische analyse van populaire organisatietheorieën (2002). ,,Het is een service die verder reikt dan de economische doelstellingen. En ze vormen hét bewijs dat werknemers niet alleen functionarissen zijn.''

Zo schreven maar liefst 263 directieleden van lokale banken van de Rabobank Groep zich de afgelopen paar jaar in voor een driedaagse cursus `Inspiratie en leiderschap'. Zen – een vorm van het boeddhisme, waarvan meditatie een vast onderdeel uitmaakt – stond tweemaal daags op het programma, vertelt organisator Guido van Leeuwen, bedrijfspsycholoog bij de Arbo-dienst van Rabobank Groep. Waarom zen? ,,Uit een interne enquête onder het hogere Rabobank-personeel was gebleken dat veel leidinggevenden te weinig tijd nemen voor rust en bezinning. Het zijn ondernemende mensen, die zich geen pauzes menen te kunnen veroorloven.'' En juist die rustmomenten zijn volgens Van Leeuwen zo belangrijk. ,,Het vergroot de psychische en fysieke gezondheid. En de praktijk wijst uit dat leidinggevenden die mediteren meer oog hebben voor hun omgeving.''

Ook de regiopolitie Amsterdam-Amstelland biedt haar personeel sinds drie jaar een cursus meditatie aan. Het gaat om een initiatief van de afdeling `Fysiek mentale weerbaarheid', die vier jaar geleden in het leven werd geroepen om het geestelijk welbevinden van politiebeambten te bevorderen. ,,Dit werk gaat gepaard met veel spanning en stress'', legt een woordvoerder uit. ,,Met behulp van meditatie wordt die spanning in een vroeg stadium herkend en aangepakt. Dat voorkomt veel problemen.''

Banken, productiebedrijven, ICT-bedrijven en leveranciers – ze willen volgens Linda Houthoff allemaal een zencursus-op-maat voor hun directie- en bestuursleden. Sinds acht jaar biedt de directeur-eigenaar van bureau Houthoff in Rijswijk zo'n cursus aan – soms in het kader van een workshop stressmanagement of als onderdeel van een symposium. ,,De belangstelling is door de jaren heen constant gebleven.''

Iemand die zen beoefent, streeft er volgens Houthoff naar ,,alles te doen met volle aandacht, zonder vooropgezette ideeën''. En daar hebben managers nogal eens moeite mee. ,,Veel van de cursisten weten de eerste minuten niet waar ze het zoeken moeten. Ze worden op een kussen gezet en moeten een kwartier lang hun mond houden. Nou, dát is me een opgave. Achteraf horen we bijvoorbeeld dat iemand zich zorgen maakte of hoorbaar was dat hij zijn speeksel doorslikte. Het stopzetten van het denkproces blijkt voor veel managers een opgave.''

Dat is ook de ervaring van Mark Teijgeler, die jarenlang in de dealingroom voor ABN Amro werkte. ,,Een zware baan, waarbij je nauwelijks tijd voor jezelf hebt.'' Vorig jaar richtte hij met drie bekenden ABC-van-meditatie.nl op, een bureau dat meditatietrainingen organiseert, onder anderen voor het bedrijfsleven. Teijgeler ziet een direct verband tussen de toenemende belangstelling voor meditatietrainingen en de opmars van personal coaches. ,,Dankzij coaching worden problemen als stress, RSI en burnout veel sneller gesignaleerd en is de stap naar meditatie minder groot geworden. En denk ook aan de populariteit van yoga. Tegenwoordig bieden veel sportscholen yoga aan; dat maakt het een stuk acceptabeler.'' Al is er, geeft Teijgeler toe, in het topmanagement nog steeds een zekere terughoudendheid ten aanzien van spirituele zaken. Het is pure onwetendheid, vermoedt hij. ,,Als een manager eenmaal zo'n cursus heeft gedaan, valt de barrière meteen weg.''

Om die groep zo ver te krijgen, bezigt Teijgeler versluierend taalgebruik. Dus niet `meditatiecursus', maar `ademhalingsoefeningen', `mentale fitness' of `mentale conditietraining'. ,,Als je dergelijke begrippen op het programma zet tijdens een personeelsdag, is het animo veel groter.''

Toch komen lang niet alle bedrijven en overheidsinstellingen ervoor uit dat zij hun personeel de geneugten van meditatie bijbrengen. Veel verzoeken om toelichting worden afgewimpeld, onder het mom van privacy of uit ,,concurrentieoverwegingen''. De angst voor ridiculisering is groot – en niet geheel ten onrechte. Zo werd het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) zes jaar geleden door de media beschimpt toen het een zogenoemd `stiltecentrum' voor zijn medewerkers opende. ,,Gestresste ambtenaren bij het ministerie van VROM in Den Haag kunnen hun bovenkamer voortaan opschonen in een stiltecentrum'', berichtte de Volkskrant. ,,En dat terwijl het stiltecentrum intern veel waardering krijgt en tamelijk goed wordt bezocht'', zegt woordvoerder Willem Klein. Het centrum telt volgens hem zo'n vijftig vaste bezoekers.

Een andere reden voor de terughoudendheid van bedrijven om met hun meditatietrainingen in de publiciteit te treden, is dat er geen rationale bestaansgrond voor is. Er zijn nooit studies verricht naar de prestaties van bedrijven waar meditatie gemeengoed is. Laat staan onderzoek dat aantoont dat deze bedrijven een hogere omzet behalen dan hun concurrenten. ,,De gemiddelde aandeelhouder zit niet te springen om een kostbare meditatiecursus waarvan de effecten niet meetbaar zijn'', denkt hoogleraar organisatiekunde René ten Bos. ,,Bedrijven worden nu eenmaal afgerekend op plutocratische beginselen. En dat zal voorlopig wel zo blijven.''

www.stichtingncw.nl/workshop.htm

www.abc-van-meditatie.nl

www.bureau-houthoff.nl

http://www.zentijd.nl/wsnB6CC.html

http://www1.tip.nl/~t276910/