VVD kan niet kiezen over kiesstelsel

Afgelopen zaterdag probeerde de VVD opnieuw eensgezind te raken over het kabinetsplan voor een nieuw kiesstelsel. Maar ook deze poging mislukte.

Opnieuw politiek leiderschap gevraagd: de VVD is op zoek naar een standpunt over een nieuw kiesstelsel. Zaterdag lukte het op een partijraad van de liberalen in Bussum weer niet om te kiezen. Vorige maand verwees VVD-fractieleider Van Aartsen naar deze partijraad, toen hij de coalitie om ,,meer tijd'' vroeg voor de meningsvorming in zijn partij. Verantwoordelijk minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) beloofde de uitkomst van de partijraad, overigens alleen een informeel adviesorgaan, ,,mee te nemen'' bij de voorbereiding van zijn wetsvoorstel. Maar de discussie `aan de basis' hielp de VVD niet verder.

Dát er nog deze regeerperiode een nieuw kiesstel voor de Tweede Kamer moet komen, heeft de VVD met CDA en D66 afgesproken in het regeerakkoord. Maar fractie en achterban steigeren, en het verschil van mening tussen de twee `aanvoerders' van de VVD, vice-premier Zalm en Van Aartsen in de Kamer, is fundamenteel.

Zalm verdedigde zaterdag de plannen van het kabinet uitvoerig, zij het niet van harte. Invoering van een nieuw kiesstelsel is een ,,politieke afspraak'' die de VVD op aandrang van D66 in het regeerakkoord heeft gemaakt. En de liberalen ,,staan altijd voor hun handtekening'', hield Zalm, zelf destijds de onderhandelaar, zijn achterban voor.

De kabinetsplannen noemt Zalm voor de VVD ,,de minste slechte'' van de mogelijke hervormingen. Ze voorzien in het invoeren van een tweede stem in 2007, waarmee de kiezer twee tot zes vertegenwoordigers uit het eigen district in de Kamer kunnen kiezen. Zalm hield de VVD voor dat met één vertegenwoordiger per district, zoals CDA en PvdA willen, de strijd om de regiozetels alleen tussen de twee grootste partijen gaat. Een verdergaande hervorming op de lange duur, die een einde zou maken aan de evenredige vertegenwoordiging, wil Zalm helemaal niet. Hij vreest dat de VVD zou verdwijnen in het tweestromenland dat dan zou ontstaan.

Fractieleider Van Aartsen wil juist wel een verdergaande hervorming. Niet nu, wel ná 2007, zou de evenredigheid op de helling moeten, opdat een einde komt aan het systeem dat ,,geen uitspraak doet over de macht''. Van Aartsen wil zijn partij op die koers krijgen. ,,Dat wil ik al 34 jaar, het persoonlijke is politiek, en politiek gaat over overtuigen.'' In afwachting daarvan wijst hij de CDA- en PvdA-varianten af. Maar Van Aarten is ook tégen de kabinetsplannen – al laat zijn ,,niet enthousiast'' wel enige ruimte. Hij houdt een tweede stem liever vrij om misschien ooit de premier direct te kiezen.

Dergelijke hervormingen gaan de VVD-achterban nog veel te ver, zo bleek zaterdag. Het huidige kiesstelsel werd omschreven als ,,ons kroonjuweel''. De hardste waarschuwing kwam van erelid Henk Vonhoff. Al blijft de evenredigheid nu in stand, invoering van de tweede stem zal die uiteindelijk toch onder druk zetten, meent hij. Het is dus zoeken naar een beperktere aanpassing, aldus Vonhoff: ,,Niet onproductief alleen maar nee zeggen, maar ook geen zelfmoord plegen op termijn.''

Dat alternatief is er: de VVD speelt ook met de `variant-Bolkestein'. De kiezer heeft dan één stem, uit te brengen op een van de kandidaten die bijvoorbeeld op alfabetische volgorde op een partijlijst staan. De gedachte leidde tot gelach in de zaal: dan staat Van Aartsen op één en Zalm achteraan. Volgens Zalm zet de VVD zich met zo'n voorstel buitenspel. ,,Voor je het weet ontstaan er meerderheden buiten ons om die nadelig voor ons zijn.''

Het laatste woord was voor Van Aartsen. Hij verzocht CDA en D66 nog eens om ,,vruchtbaar overleg'', en ,,anders hebben we parlementair rendez-vous in het voorjaar van 2005.'' Tegen die tijd móet de Kamer een nieuw kiesstelsel aanvaarden, om het regeerakkoord te kunnen waarmaken. Anders is het kiezen: een kabinetscrisis, of (voorlopig) verlies voor Van Aartsen.

    • René Moerland