Snikkend op de bank

Volgens Johnny Hoes is het verschil tussen een smartlap en een levenslied dat bij een smartlap het dramatische effect vaak heel onverwacht komt, terwijl het levenslied zich geleidelijk ontwikkelt. Het effect van een smartlap is daarom dubbel zo ingrijpend.

In de reeks Recordings zitten ze allebei. De verjaardag van kleine Jan is een typisch levenslied. Je ziet de kommer en kwel in het liedje, dat een Eindhovense man in een buurthuis ten gehore brengt, al mijlenver aankomen. Het gaat over Jan, die jarig is, maar zijn vader is er niet. ,,Hij zit daar ginder in de kroeg / Hij krijgt van drinken nooit genoeg.'' Jan gaat hem halen, maar wordt op weg naar het café overreden. Vlak voor hij zijn laatste adem uitblaast, wordt hij het café binnengedragen – ,,Jantje slaat zijn ogen op / En kijkt in pappies dronken kop'' – en spreekt de laatste woorden: ,,Op mijn verjaardag dan behoor jij thuis te zijn.''

Nee, dan het Hongaarse liedje dat een Roemeense vrouw zingt in de auto, op een snelweg in Brabant. Het gaat over de liefde en het zit vol met goede raad. ,,Kies zorgvuldig je kerel uit / Zoals je vaatwerk uitzoekt op de markt.'' En: ,,Kies zorgvuldig je meisje uit / Zoals je uien uitzoekt op de markt.'' De tragische wending zit aan het eind. ,,Als ik weer een jong meisje kon zijn / Dan koos ik zelf mijn man wel uit.'' Als dat geen smartlap is.

Levensliedjes en smartlappen zijn van alle landen en van alle tijden, laten Arno Kranenborg en Eric Velthuis zien door Nederlanders en buitenlanders in acht korte documentaires op verschillende plaatsen in Nederland te laten zingen. De liedjes bevatten vrijwel zonder uitzondering een snik. De gekozen thema's zijn daar ook naar: verlangen, bedrog, ongelukkige liefde, familie.

Het meest aangrijpend zijn toch wel de liedjes over moeder. Een man bij de Spaanse vereniging in Ede, die al dertig jaar gescheiden van zijn moeder leeft, kan maar twee coupletten over een moeder in armoede zingen, omdat hij anders in tranen uitbarst. Een Italiaan aan het diner in een Enschedese huiskamer bezingt voor het eerst sinds zijn moeder 39 jaar geleden stierf het verdriet van de Napolitaanse emigrant. En een Russisch gezin in Amersfoort zit snikkend op de bank als vader over moeders verdriet zingt. 'Van bezorgheid om hun zonen / Worden hun haren wit als sneeuw.'

Recordings, VPRO, twee weken elke werkdag behalve donderdag. Ned.3, 20.00-20.15u.

    • Jochen van Barschot