Bij ramp niet meer terugvallen op oorlogswetten

Minister Remkes krijgt meer macht bij crisisbeheersing na een terreuraanslag of een andere calamiteit. De verhouding tussen het landelijk en lokaal bestuur moet daarom worden gewijzigd.

Het was een geënsceneerde ramp waar de ministerraad recent voor bijeen moest komen. Maar wel een die zich in de praktijk had kúnnen voordoen. In Groningen stond een Europese ministerraad over het vreemdelingenbeleid op de agenda. Demonstranten hadden de stad op zijn kop gezet en tegelijkertijd speelde er een bezettingsactie in Rijswijk. Op vliegveld Eelde hadden demonstranten luchtballonnen opgelaten zodat vliegverkeer daar onmogelijk was. Hoe kon het ongehinderd invliegen van die ministers nog doorgang vinden? Kon dat vanaf Schiphol of een ander vliegveld? En hoe moest tegelijkertijd worden opgetreden tegen die bezetters in Rijswijk?

Minister Remkes (Binnenlandse Zaken, VVD) noemt de oefening als voorbeeld van een crisistraining waar ministers en staatssecretarissen bij betrokken waren. Oefeningen die hij minstens twee keer per jaar gaat organiseren om voorbereid te zijn voor als er echt iets gebeurt.

Maar oefening alleen is onvoldoende. Want de bestuursstructuren in Nederland zijn onvoldoende toegerust op crisisbestrijding. Het huidige stelsel van crisisbeheersing is te veel toegesneden op `klassieke rampen', schrijft hij in het deze week naar de Tweede Kamer verstuurde Beleidsplan Crisisbeheersing 2004-2007, en voor echte noodsituaties moet de overheid terugvallen op oude oorlogswetgeving.

Remkes gaat die impasse doorbreken en bevoegdheden naar zich toetrekken. ,,We lopen aan tegen de complexiteit van onduidelijke en vrijblijvende besturingsrelaties. Er is één ding dat absoluut nooit mag gebeuren: dat na een ramp bestuurders naar elkaar kijken met de vraag wie waarvoor verantwoordelijk is. Dan schiet het politieke bestuur absoluut tekort.''

Minister Donner is coördinerend minister terreurbestrijding. U wordt nu als minister van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk voor de coördinatie van crisisbeheersing. Dat overlapt elkaar toch?

,,Nee, crisisbeheersing omvat veel meer dan terreur. Als er bij wijze van spreken een vliegtuig naar beneden moet worden geschoten, is dat een verantwoordelijkheid van de minister van Justitie. Dat geldt ook voor de opsporing van potentiële terroristen. Maar dat gaat in nauw overleg met deze minister. Donner en ik hebben elke woensdag terreuroverleg. Maar is er bijvoorbeeld een vee-crisis, dan is het logisch dat de minister van Landbouw en ik als een tandem opereren. Zoiets was in het verleden niet goed geregeld.''

Ook op lokaal niveau schort het aan een duidelijke gezagsverhouding.

,,Je loopt tegen bestuurlijke gevoeligheden aan als het gaat om een ramp die `opgeschaald' moet worden naar nationaal niveau. Daar moeten duidelijke afspraken over gemaakt worden. Nu zijn er nog wat compententieproblemen. Bijvoorbeeld over hoe de medewerking van alle betrokken partijen kan worden afgedwongen. Wij zeggen nu dat de minister van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk is. En dit voorstel gaat niet meer de polder in.''

Wat doet u met burgemeesters die onvoldoende coöperatief zijn?

,,De minister van Binnenlandse Zaken moet in een crisissituatie die burgemeesters aanwijzingen kunnen geven. Er komt op lokaal niveau een Regionaal Crisisbestuur. Aan het hoofd daarvan komt normaal gesproken de burgemeester van de grootste stad, met verregaande bevoegdheden. Als die er helemaal een potje van maakt, moet de minister het gezag aan de commissaris van de koningin kunnen overdragen. Dat moet in regels worden vastgelegd, zodat die bevoegdheden ook op korte termijn ontstaan.''

Hoe werkt dit na 2007, als de gekozen burgemeester wordt ingevoerd?

,,Het hoeft niet automatisch zo te zijn dat de burgemeester van de grootste gemeente in een regio ook de voorzitter wordt van dat Regionale Crisisbestuur. De minister van Binnenlandse Zaken kan die regionale voorzitter aanwijzen.''

Over openheid staat in de plannen: `Alles is openbaar, tenzij...' Is dat geen open deur?

,,Het is een permanente worsteling: je moet aan de ene kant paniek voorkomen, maar je wilt ook maximale openheid geven. De angst om paniek te zaaien, mag wel wat minder zwaar wegen.''

Wordt overwogen om in geval van crisis massaal sms'jes te versturen?,,Dat is een mogelijkheid, maar dan bereik je niet iedereen. Het ligt voor de hand om moderne communicatietechnologie in te zetten, maar nooit alleen dat. We hebben ook zendtijd op de regionale zenders, die in het geval van crises als rampenzender fungeren. En we willen zo nodig ook bij de commerciële omroepen zendtijd op kunnen eisen, hoewel die nu al gewoon meewerken.''

U kondigt een landelijk `alerteringsmodel' met kleurcodes aan waardoor iedereen weet waar hij aan toe is. Is dat inmiddels gereed?

,,Daar wordt nu de laatste hand aan gelegd. De media hebben een beeld neergezet dat het alleen maar een kleurendiscussie zou zijn, maar het is ingewikkelder. Wie doet wat in welke fase? Dat moet je duidelijk maken aan de bevolking. Als we in fase oranje zitten, gaan we de stations dan afsluiten? Gaat er dan standaard gefouilleerd worden op wapens en ander tuig? Uiteindelijk moet dat systeem niet alleen op terreur van toepassing zijn, maar ook op andere potentiële crises.''

En wanneer moet dit allemaal geregeld zijn?

,,Vandaag presenteren we het beleid, en het zou mooi zijn als alles over een jaar daadwerkelijk klaar is voor gebruik.''